Vrij en alleen, bang en eenzaam

Over de paradox van een verworven vrijheid

Iedereen wil vrij zijn en verbonden. De meesten zijn het in zekere mate: vrijer dan hun ouders, vrijer dan de generaties daarvoor. Toch zijn ze niet allemaal tevreden. Want de vrijheid die ze gewonnen hebben voelt paradoxaal genoeg niet veilig. Ze zijn losgemaakt van wat bond, maar niet toegerust voor wat vrijheid vraagt.
Die onveiligheid is niet alleen een gevoel. De wereld buiten waarschuwt voor de potentiële gevaren. Microplastics in het bloed, PFAS in het drinkwater, een stille terugloop van biodiversiteit die niemand ziet gebeuren maar iedereen wel eens alarmerende berichten over leest. Een politiek die niet in staat lijkt schadelijke technologieën uit te faseren, die terugvalt op regressie waar vernieuwing gevraagd wordt. De gevaren zijn traag -geen rampen maar sluipprocessen- en juist daarom moeilijk te vatten en mensen voor te motiveren. Te langzaam voor alarm, te snel voor gemak en gemoedsrust.
Zo versterken de innerlijke en buitenste erosie van de samenleving elkaar. Wie al onzeker is over zijn eigen verbinding voelt de maatschappelijke instabiliteit dubbel. En wie de buitenwereld niet kan dragen kijkt liever weg.
Het is geen nieuwe paradox. Filosofen en denkers door de eeuwen heen hebben ermee geworsteld. Telkens vergeten, telkens herontdekt. Wat veranderd is, zijn niet de vragen maar de omstandigheden en daarmee de zwaarte ervan.

Drie manieren om ermee om te gaan

De meeste mensen verdragen de onveiligheid door haar niet te willen voelen. Niet bewust, niet als keuze, maar als gewoonte. De avond vult zich met schermen, de week met drukte, het weekend met afleiding die aangenaam genoeg is om niet als vlucht herkend te worden. De leegte wordt nooit toegelaten, het verlangen wordt nooit scherp en dus wordt het ook nooit teleurgesteld.
Filosoof Blaise Pascal zag het al: alle menselijk ongeluk komt voort uit het onvermogen om stil in een kamer te zitten. Het was een inzicht dat dwars door culturen en eeuwen heen telkens opnieuw opdook.
Een kleinere groep vlucht niet, maar bevriest. Het verlangen is er, helder zelfs, maar de stap ernaar toe wordt niet gezet. Niet uit luiheid, maar omdat de energie voor nieuwe kwetsbaarheid op is, of omdat eerdere pogingen niets hebben opgeleverd. Na verloop van tijd wordt het niet-zoeken zelf de identiteit. Berusting die eruitziet als rust of als valse nuchterheid.
En dan is er de derde mogelijkheid: de leegte te leren dragen zonder erin te verdrinken. Niet als oplossing, maar als levenshouding. Vrijheid aanvaarden zonder de vanzelfsprekende verbinding terug te eisen die vroeger van buiten kwam. Dat vraagt iets wat de samenleving mensen nauwelijks aanreikt: leren leven met een verlangen dat niet altijd vervuld wordt, zonder dat dit capitulatie is.

Geduld en vertrouwen

Maar waarom is die derde weg zo moeilijk? Waarom lukt het de meesten niet om vrijheid te hanteren, om het onvervulde verlangen te dragen, om de leegte te verdragen zonder te vluchten of te bevriezen?
Een deel van het antwoord ligt in iets wat vroeg begint en nooit meer ophoudt: competitie. Niet de competitie van het spel, die een begin en een einde heeft, maar een competitie die zo verweven is geraakt met het dagelijks leven dat niemand meer weet wanneer ze stopt. Voor de vorige generaties was het al aanwezig. Voor het kind van nu begint het op school, trekt het door in werk en carrière en nestelt zich uiteindelijk in de vriendschap, de liefde en het zelfbeeld. De meetlat is overal en nergens uitgeschakeld.
Wat dat doet is subtieler dan het lijkt. Competitie die nooit ophoudt vreet aan twee dingen die mensen nodig hebben om te kunnen leven vanuit innerlijke rust: geduld en vertrouwen. Geduld veronderstelt dat de tijd voor je werkt. Vertrouwen veronderstelt dat de ander je niet per definitie tekortdoet. Maar wie van jongs af aan heeft geleerd dat je moet presteren om erbij te horen en snel je kansen moet grijpen, ervaart tijd als bedreiging en de ander als concurrent. Geduld voelt dan als verliezen. Vertrouwen als naïviteit. Emancipatie niet als evenwaardigheid.
Zo raakt iets essentieels verloren: de ervaring dat iets wat al tijden gewoonte is, goed genoeg is en de zekerheid dat jij er wel mag zijn. Dat dit moment, deze verbinding, dit leven -ook zonder optimalisatie- iets waard is.
Geduld en vertrouwen zijn door cultuurverandering (I want it all and I want it now) in ongerede geraakt en zijn niet meer gemakkelijk aan te leren als technieken. Ze komen terug wanneer de competitie bewust gestopt wordt. Wanneer iemand besluit dat de vraag niet langer is hoe hij scoort, maar wat hij werkelijk wil. Niet de herhaling van vroeger, niet het inzetten van de lifecoach die het regelt, maar het levende verlangen daaronder erkennen, hoe ongemakkelijk dat ook is.
Dat is het begin van een vrijheid die gedragen wordt.

Wat is genoeg?

De paradox waarmee dit essay begon lost niet op. Vrijheid en verbinding blijven spannend en beide aantrekkelijk en soms uit balans. De maatschappelijke erosie is nog niet gestopt. Het verlangen wordt niet altijd vervuld.
Maar een paradox hoeft niet opgelost te worden om mee te leven. Ze vraagt alleen om erkend te worden.
Wie de competitie bewust onderbreekt, wie geduld oefent zonder te weten of het loont, wie vertrouwen geeft zonder garantie, die lost niets op maar staat wel ergens anders. Niet boven de werkelijkheid, maar midden erin. Niet vrij van onveiligheid, maar niet langer gevangen door de vlucht ervoor.
Dat is geen heroïsche positie. Het is eerder een bescheiden een: de bereidheid om te beginnen waar je bent, met wat er is, zonder te wachten op betere omstandigheden of iemand die het regelt. Door je niet beter voor te doen dan je je voelt.
De samenleving zal niet snel veranderen. De politiek lost de sluipprocessen niet morgen op. Maar de ruimte tussen twee mensen die elkaar eerlijk aankijken, die is er altijd geweest en laat zich niet door erosie wegnemen.
Vrijheid zonder verbinding is leeg. Verbinding zonder vrijheid is benauwend. De weg ertussenin vraagt geduld, vertrouwen en de bereidheid om het onvervulde te dragen zonder het weg te drukken of er door verlamd te raken.
Dat is geen oplossing. Het is een levenshouding in een modern jasje.
En misschien is dat genoeg.

..