Bayesiaanse ethiek: waarom terughoudendheid rationeler is dan dwang

Ethiek begint bij onzekerheid

Ethiek begint niet bij zekerheid, maar bij onzekerheid. Dat klinkt misschien vreemd -we zijn gewend te denken dat een goed mens wél weet wat goed en fout is. Maar wie eerlijk is, moet toegeven dat we de werkelijkheid nooit volledig kennen. Wat we waarnemen is beperkt, en hoe we het interpreteren hangt af van waar we staan. Als je dat serieus neemt, wordt ethiek geen kwestie van vaste regels toepassen, maar van verstandig omgaan met wat je niet zeker weet.

Een voorbeeld uit de statistiek

Er bestaat in de statistiek een manier van denken die hier verrassend goed op aansluit: het Bayesiaanse denken. Geen ingewikkelde formules nodig om het idee te snappen. Je begint met een voorlopig vermoeden -in vaktaal een prior- over hoe iets waarschijnlijk in elkaar zit. Vervolgens doe je nieuwe waarnemingen, en op basis daarvan stel je dat vermoeden bij. Het resultaat heet de posterior, maar ook die is nooit het laatste woord: de volgende waarneming kan er weer aan schaven. Zo werkt kennis eigenlijk altijd: voorlopig, en steeds opnieuw bij te stellen.

Wat dit betekent voor hoe we handelen

Pas deze houding toe op ons eigen handelen, en er ontstaat vanzelf een ethische logica. Elk oordeel dat je velt, elke beslissing die je neemt, is behept met onzekerheid. Wie dat beseft, gaat terughoudender oordelen en ingrijpen -niet uit voorzichtige braafheid, maar omdat het gewoon verstandiger is. Als je handelt zonder voldoende te weten, is de kans groter dat je iemand anders onterecht in zijn vrijheid beperkt. Soms is niets doen dan ook de betere keuze.

Vrijheid als verstandige keuze

Zo bekeken wordt vrijheid geven aan een ander niet in de eerste plaats een morele plicht, maar een verstandige keuze. Mijn vrijheid houdt op waar die van een ander begint -niet omdat een moreel gebod dat zo voorschrijft, maar omdat dwang meestal averechts werkt. Dwang veronderstelt namelijk iets wat zelden klopt: dat ik precies weet wat goed is voor de ander, en dat ik kan overzien wat mijn ingrijpen teweegbrengt. Die zekerheid heb je bijna nooit. In de meeste gevallen is het dus, ook praktisch gezien, verstandiger om de ander zijn eigen weg te laten gaan.

Eén bewustzijn als achtergrondidee

Een mooie aanvulling hierop komt van natuurkundige Erwin Schrödinger, die ooit schreef: “The total number of minds in the universe is one”. Hij bedoelde niet dat jouw ervaring er niet toe doet, maar dat onze afzonderlijke geesten misschien uitingen zijn van iets wat dieper met elkaar verbonden is. Je hoeft dat niet als bewezen feit te beschouwen om er iets aan te hebben: als vermoeden -als prior, in de taal van hierboven- is het aantrekkelijk, omdat het minder rare sprongen nodig heeft om te verklaren hoe bewustzijn is ontstaan, en omdat het een aansprekende gedachte oplevert. Zelfs als het niet klopt, is handelen alsof alle levende wezens met elkaar verbonden zijn, een verstandige gok: de kans dat je daarmee onrecht of schade voorkomt, is groter dan wanneer je uitgaat van gescheidenheid.

Het verschil tussen oordelen en inschatten

Er zit een belangrijk verschil tussen een oordeel vellen en een kans inschatten. Een oordeel sluit de zaak af: het perst iemand of iets in één verklaring en veegt de alternatieven van tafel. Een kansinschatting houdt juist meerdere mogelijkheden open, erkent dat je het niet zeker weet, en laat ruimte om later bij te stellen. Vandaar dat harde oordelen over anderen problematisch zijn -niet in de eerste plaats omdat het onaardig is, maar omdat het intellectueel onzorgvuldig is. Slordig omgaan met wat je wel en niet weet, leidt tot slordige ethiek.

Ethiek als iets wat je blijft bijstellen

Bekeken door deze bril wordt ethiek een doorlopend proces: luisteren, waarnemen, je aannames herzien, corrigeren, en soms besluiten om juist niets te doen. Dat sluit mooi aan bij het taoïstische wu wei: door niet overhaast te handelen, geef je de werkelijkheid de ruimte om zich in haar eigen tempo te laten zien, en verklein je de kans dat je schade aanricht. Ethiek wordt zo minder een kwestie van grote, heldhaftige daden, en meer een kwestie van zorgvuldigheid -wat haar uiteindelijk menselijker maakt.

Handelen met wat je weet

Je doet je best om het goede te doen, maar je weet nooit alles. Elke beslissing is in zekere zin een gok, gebaseerd op wat je op dat moment weet. Leer je iets nieuws, dan stel je je aanpak bij. Het gaat er niet om perfect te zijn, maar om eerlijk te blijven kijken naar wat er mis kan gaan -en naar wat goed kan uitpakken. Zo probeer je, stap voor stap, zo waarschijnlijk mogelijk het juiste te doen.