De kunst van de rollen omdraaien

Hoe een dader een effectief slachtoffer wordt

Op Facebook las ik onlangs een verontwaardigde post over boeren die "weggejaagd" zouden worden door de maatregelen van de overheid. In de reacties daaronder zag ik een patroon dat ik inmiddels op te veel plekken herken: eerst decennia van gedrag dat reëel schade toebracht, dan -zodra er maatregelen komen- de plotselinge ombuiging naar eigen slachtofferschap. Wij zijn niet de dader, wij zijn het slachtoffer van de regelgeving.
Diezelfde beweging bewonder ik moeiteloos wanneer een personage in een boek of een James Bond-film hem uitvoert. Vernuftig, gedurfd, een mooi staaltje verhaalconstructie. Zodra het zich in de werkelijkheid voltrekt en er onschuldige slachtoffers vallen -de bodem die achteruitgaat, de boeren die zich wél aan de regels hielden- verandert die bewondering in iets anders. Verontwaardiging misschien, of gewoon ongemak. Het verschil tussen fictie en werkelijkheid is dat er in de werkelijkheid iemand voor boet.

Het mechanisme

De psychologie heeft er een naam voor: DARVO. Deny, Attack, Reverse Victim and Offender. Ontkennen, aanvallen en de rollen van slachtoffer en dader omdraaien. Oorspronkelijk beschreven bij daders van geweld die zich tegenover hun slachtoffer verdedigen door zichzelf tot slachtoffer te verklaren en de aanklager tot aanvaller.
Het venijnige van DARVO is dat het geen leugen over feiten hoeft te zijn. Het is een herschikking van rollen. De feiten kunnen grotendeels kloppen -er kómen regels, er is onzekerheid, er verandert iets ingrijpends- terwijl de rolverdeling wordt omgedraaid. De dader wordt spreker. Het slachtoffer wordt beschuldigde. En wie feitelijk corrigeert, ervaart al snel dat de correctie niets uithaalt, want het gesprek ging nooit over de feiten.

Twee gezichten van hetzelfde patroon

De Nederlandse stikstofcrisis laat het patroon zien in het klein. Jarenlang is er gewaarschuwd voor de gevolgen van intensieve veehouderij voor bodem, water en natuur. Toen er uiteindelijk maatregelen kwamen -die overigens maar een beperkt deel van de boeren daadwerkelijk raken- werd opnieuw het narratief afgestoft van de boer als slachtoffer van een overheid die hem het land uit wil jagen. Niet de decennia van belasting op de omgeving, maar de regelgeving zelf werd het onrecht.
In de Amerikaanse politiek zie ik dezelfde beweging, alleen op grotere schaal en met andere hoofdrolspelers. "Wij zijn het slachtoffer van de deep state, van de media, van de elite" is een variant op precies hetzelfde thema: eerst macht uitoefenen of onrecht aandoen, dan de aanklacht ombuigen tot eigen slachtofferschap zodra er tegenkracht ontstaat. De contexten verschillen volledig. Het mechanisme niet. Dat het in zulke uiteenlopende omgevingen opduikt, is precies wat laat zien dat het geen toevallige tactiek is, maar een patroon dat losstaat van de inhoud van het conflict.

Waarom het werkt

De vraag die me meer bezighoudt dan het mechanisme zelf, is waarom het zo goed werkt. Ik denk dat het meelift op iets wat we terecht koesteren: evenwaardigheid, vrijheid van meningsuiting, het uitgangspunt dat ieders stem gehoord mag worden voordat er geoordeeld en besloten wordt. Wie zegt "ik ben ook slachtoffer" doet daarmee een moreel beroep dat we niet zomaar mogen wegwuiven, juist omdat we weten dat werkelijke slachtoffers vaak te weinig gehoor krijgen.
DARVO buit die reflex uit. Het draagt evenwaardigheid niet uit, het simuleert haar, om precies te ontsnappen aan het onderscheid dat evenwaardigheid juist mogelijk maakt: het onderscheid tussen wie werkelijk verantwoordelijkheid draagt en wie werkelijk de gevolgen draagt. Onze eigen morele zorgvuldigheid wordt zo het instrument waarmee de rolomkering wordt binnengehaald.

De grens van de getuige

Ik houd van de getuige-positie: niet oordelen vanuit emotie, ruimte laten voor wat de ander beweegt, geen partij kiezen voordat er goed geluisterd is. Maar DARVO confronteert die houding met haar eigen grens. Als de getuige nooit meer een feitelijk onderscheid durft te maken tussen wie dader is en wie slachtoffer, uit angst zelf te oordelen, maakt hij de rolomkering juist nog gemakkelijker mogelijk. Niet-oordelen betekent niet: alle claims even serieus nemen, ongeacht wat er feitelijk gebeurd is.
Getuige-zijn vraagt dus niet om zwijgen, maar om een moeilijker soort spreken: het onderscheid benoemen zonder de veroordeling die de ander verwacht. Zeggen wat er feitelijk gebeurd is, zonder de ander tot vijand te maken. Dat is een smal pad en ik heb geen recept voor hoe je het precies bewandelt. Alleen de overtuiging dat zwijgen geen neutraliteit is, maar een stille vorm van meewerken.

Wat er verloren gaat

Wat DARVO uiteindelijk aantast, is niet één specifiek conflict maar de taal zelf. Als slachtofferschap een strategie wordt in plaats van een ervaring, verliezen we het vermogen om nog te onderscheiden wie er werkelijk lijdt. Elk beroep op onrecht wordt dan verdacht, ook het terechte beroep en daarmee wordt het juist moeilijker voor wie echt slachtoffer is om gehoord te worden.
Misschien is dat de eigenlijke schade: niet dat een enkele rolomkering slaagt, maar dat het middel zo vaak wordt ingezet dat het wantrouwen zich over het hele veld verspreidt. Wie dan nog zegt "ik lijd hieronder", moet eerst bewijzen dat hij het niet alleen beweert om aan verantwoordelijkheid te ontkomen. Dat is een zwaar gewicht om aan iedere werkelijke pijn te hangen, hoe zacht ook uitgesproken.