De figuur van een autoritair leider

Over jaloezie, de afgeschoven last en wat hij ons toont over onszelf

Hij is er al jaren. In het nieuws, in de gesprekken aan tafel, in de koppen van kranten die we eigenlijk niet meer willen lezen. Maar ook -en dat is het ongemakkelijke- in onze gedachten. En een figuur als Trump of Wilders fascineert, ook wie hem verafschuwt. De vraag is niet alleen wat hij doet, maar wat hij losmaakt.
In mijn essays heb ik ze meerdere keren aangehaald als voorbeeld van narcistische trekken, naast anderen zoals Diederik Stapel en Boudewijn Büch. Maar er is een laag dieper. De autoritaire leider is niet alleen een geval. Hij is een spiegel.

De onbekende in de jungle

Er is een formulering die me al een tijd bezighoudt: de figuur van Trump raakt aan iets ouds in ons. Hij lijkt op de onbekende die je in de jungle tegenkomt, zichtbaar sterk, onmiskenbaar snel, met een aura van gevaar dat tegelijk aantrekkingskracht uitoefent.
We zijn als soort gevormd door zulke ontmoetingen. Het instinct dat ze oproepen is niet dom, het is oud. Aanpassen, volgen, of vluchten. Wat Trump toevoegt is dat hij dit oerinstinct activeert in een context waar het niet meer van toepassing is. Hij speelt de jungle, maar we leven niet meer in de jungle. Toch werkt het. Want het huidige Internet en de inrichting van de sociale media doet een jungle herleven, omdat het lijkt te vragen om snelle oordelen.
En dat vraagt om een eerlijkere vraag: niet alleen waarom een autoritaire leider doet wat hij doet, maar waarom het bij zovelen landt.

Jaloezie leefbaar maken

Trump doet openlijk wat zijn bewonderaars stiekem ook willen maar niet durven. Hij negeert grenzen zonder te blozen. Hij toont materie en macht zonder schaamte. Hij wint zonder te delen.
Dat is aantrekkelijk, niet voor iedereen, maar voor wie met onvervulde behoeften rondloopt. Behoeften aan erkenning, aan vrijheid van verantwoordelijkheid, aan de vrijheid om te nemen zonder te geven. De bewonderaar hoeft zelf niet te veranderen. Hij kan leven via Trump. De jaloezie wordt leefbaar, want ze krijgt een uitlaatklep, via de ander die het gewoon doet.
Dit is geen politieke analyse. Het is een psychologische. En het vraagt om een moment van eerlijkheid: herken ik iets van dat verlangen in mezelf? Niet naar de macht, misschien, maar naar de bevrijding van de last. Naar de vrijheid om niet te hoeven delen.

De last afschuiven

In het doolhof dat het leven is, moet je al vroeg een tegenintuïtieve beslissing nemen. De neiging is om die afslag te nemen die het dichtst bij het centrum lijkt, bij wat je wilt, bij wat je bevrijdt. Maar die kortste psychologische afstand is vaak de langste werkelijke afstand.
Trump biedt zijn volgers precies die kortste weg. De immigrant veroorzaakt jouw werkloosheid. De elite steelt jouw welvaart. De last van verantwoordelijkheid -voor jouw situatie, voor de ander, voor de wereld- wordt verschoven. En dat voelt als bevrijding.
Maar het is de gemakzuchtige bevrijding van het doolhof die je niet verder brengt. Je neemt de afslag die goed voelt en komt uit op een doodlopend pad. En de stem die je daarheen leidde, roept al weer iets anders vanuit de verte.

Kwaad als brandstof

Het Nederlandse woord kwaad draagt twee betekenissen tegelijk: boos én slecht. Dat is geen slordige taal, het is een behulpzaam inzicht. Woede en kwaad bewonen hetzelfde huis.
Kwaad als energie is op zichzelf neutraal. We kennen de uitdrukking: je even kwaad maken om een zware klus aan te kunnen. Je mobiliseert iets dat anders sluimert. Dat is een legitieme beweging.
Een “topfiguur” doet dit op grote schaal. Hij maakt mensen kwaad om energie te verzamelen en wijst een drempel aan -de vreemdeling, de instituties, de media- en zegt: maak je kwaad, dan kom je over die drempel heen. De energie is echt. Maar de richting is verwoestend.
Kwaadheid als signaal -hier wordt iets geschonden- is volkomen legitiem. Ook naar boven toe, ook tegenover wie meer macht heeft. Maar kwaadheid als wapen brengt je in een strijd op de voorwaarden van de ander. De tegenintuïtieve stap is dan: de woede voelen, maar er niet in opgaan.

Wat de stilte zegt

Je kunt het doolhof zwijgend doorlopen of lawaai makend. Het lawaai kan angst zijn, opschepperij, verbinding zoeken. Trump is lawaai, constant, scheurend, overal aanwezig. Het vult de ruimte.
Maar er is ook een stilte die veelzeggend is: de stilte van wie kijkt en niet ingrijpt. Van wie de grens ziet worden overschreden en zwijgt. Die stilte is geen neutraliteit, het is een keuze, ook al voelt het niet zo.
In de satsang, in de vergadering, in de familiekring: wanneer de stilzwijgende afspraak van gelijkwaardigheid wordt doorbroken en niemand er iets van zegt, wordt de last automatisch neergelegd bij degene die het ziet. Omdat zien en zwijgen hier niet samengaan.

Evenwaardigheid als antwoord

Evenwaardigheid is niet gelijkheid van macht of prestatie. Het is de erkenning dat elk wezen -mens en dier- een gelijkwaardige aanspraak heeft op vrijheid, respect en waardigheid.
De fascistische beweging is in essentie een ontkenning van evenwaardigheid. De ander is minder waard, dus zijn land, zijn arbeid, zijn lichaam mag worden ingenomen. Dat geldt net zo voor het dier in de bio-industrie als voor de mens op de vlucht. Het is dezelfde beweging, een andere schaal.
Evenwaardigheid als levenshouding vraagt iets tegenintuïtiefs: de bereidheid om te delen, ook als je daarvoor moet inleveren. Om de last op je te nemen die van jou is, niet meer, maar ook niet minder. Om de stem te zijn die zegt: hier wordt iets geschonden, ook als niemand anders dat zegt.
“You can't make an omelette without breaking eggs.”
Over een spiegelei gesproken.

De spiegel

Wat toont Trump ons over onszelf? Hij toont het verlangen naar bevrijding van verantwoordelijkheid. De aantrekkingskracht van macht zonder gevolgen. De jaloezie die leefbaar wordt gemaakt via een ander. Het instinct dat ouder is dan ons denken.
Dat herkennen is niet hetzelfde als ermee instemmen. Maar het maakt iets mogelijk: in plaats van Trump weg te zetten als monster -waarmee de spiegel wordt afgedekt- kun je de vraag stellen wat hij in jou losmaakt. Waar jij ook door kwaad te worden de kortste weg wilt nemen. Waar jij ook de last van te zware of vage verantwoordelijkheid liever afschuift.
Dat is geen zelfkastijding. Het is de keuze voor het langere pad: het pad dat niet bevrijdt van verantwoordelijkheid, maar bevrijdt van de illusie dat je haar kunt ontlopen.