De mantel der liefde

Over afschermen dat zich vermomt als mildheid

Er bestaat een uitdrukking die zoveel warmte uitstraalt dat bijna niemand haar durft tegen te spreken: iets met de mantel der liefde bedekken. Je hoort haar als een ruzie is bijgelegd, als een misstap is vergeven of als iemand besluit er maar niet meer over te beginnen.

De mantel wordt eroverheen gelegd. Wat eronder ligt, hoeft niet meer bekeken te worden.

Ik wantrouw die mantel. Niet omdat ik tegen mildheid ben, maar omdat wat zich voordoet als liefde soms iets anders is: de weigering om te zien wat er werkelijk aan de hand is, verpakt in een beeld dat niemand graag aanvalt.

In balans houden, niet wegtrekken

Ik kies mijn woorden bewust. Niet uit balans trekken, maar in balans houden.

Wie iets scheeftrekt, veroorzaakt de scheefheid. Wie iets scheef houdt, heeft haar niet veroorzaakt, maar laat haar voortbestaan door haar niet aan te raken. Dat verschil bepaalt waar de verantwoordelijkheid ligt.

De mantel der liefde wordt vaak niet opgelegd door degene die de scheefheid heeft veroorzaakt. Hij wordt aangeboden door iemand ernaast: een partner, familielid of omstander die de relatie niet wil belasten, bang is voor ruzie of denkt dat rust belangrijker is dan waarheid.

Die persoon heeft de scheefheid niet veroorzaakt. Maar door haar toe te dekken, kan hij haar wel in stand houden.

Daar zit een vorm van lafheid die mij interesseert. Niet de lafheid van iemand die een fout maakt, want dat overkomt iedereen. Het gaat om de lafheid van degene die iets ziet en besluit dat niet-zien de liefdevolle keuze is.

De Amerikaanse psychologe Harriet Lerner onderzocht dit patroon en stuitte op iets veelzeggends: bijna niemand herkende zich erin. "Ik doe niet aan bedrog," was de gangbare reactie. Toch bleek, zo concludeerde ze, vrijwel iedereen dat wel te doen, meestal met de beste bedoeling: zichzelf en de relaties waarvan men afhankelijk is beschermen.

Dat verbaast me niet. Wie de mantel der liefde neerlegt, ervaart dat zelden als toedekken. Het voelt als zorgzaamheid, als het bewaren van de lieve vrede. Precies daarom is deze vorm van lafheid zo hardnekkig: ze wordt van binnenuit nooit als lafheid gevoeld.

Wordt er iets in de doofpot gestopt?

Ook een samenleving kan een mantel der liefde leggen over gedrag dat zij eigenlijk niet wil zien. Niet door het goed te keuren, maar door het snel te begrijpen, te relativeren of te administreren. We noemen iets ernstig, spreken onze afkeuring uit en starten een onderzoek. Maar wanneer er vervolgens weinig zichtbaar gebeurt, kan die ernst vooral een uitspraak worden in plaats van een werkelijkheid.

Ze hieven het glas, deden een plas en alles bleef zoals het was.

Daarmee is het probleem niet opgelost. Het is alleen even van tafel.

Iets dergelijks gebeurde met de gaswinning in Groningen zelf. Decennialang werd gerustgesteld, gerelativeerd en administratief afgehandeld wat eigenlijk om erkenning vroeg: de risico's van de winning, de ernst van de schade, de nood van de bewoners. Pas na jaren van onderzoek, honderdduizenden documenten en tientallen verhoren kwam er een parlementaire enquête die vaststelde wat velen al vermoedden, dat de belangen van de Groningers structureel waren genegeerd en dat dit rampzalige gevolgen voor hen had.

Dat is geen incident geweest, maar een patroon van zestig jaar. Niet doordat er nooit iemand iets zag, maar doordat wat gezien werd, telkens weer werd toegedekt met woorden als "zorgvuldigheid" en "nader onderzoek". Precies zo werkt de mantel op maatschappelijke schaal: niet als leugen, maar als vertraging die zich voordoet als voorzichtigheid.

Wat de mantel verbergt

De mantel belooft rust, maar levert vaak vooral uitstel. Wat niet benoemd wordt, verdwijnt niet. Het krijgt alleen geen plaats meer in het gesprek.

Daarmee kan de ander iets worden onthouden wat belangrijk is: de mogelijkheid om zelf te zien wat er gebeurt en daar iets mee te doen.

Wie iets voor een ander bedekt, kan denken dat hij die ander beschermt. Maar soms beslist hij daarmee ook voor die ander wat die wel en niet aankan. Dat kan zacht klinken en toch weinig recht doen aan de gelijkwaardigheid van de ander.

Dat werkt niet alleen naar de ander toe. Ook naar onszelf toe drukken we soms een signaal weg dat er iets scheef zit, omdat we de relatie goed willen houden. Dan bestrijden we niet de vervorming, maar het gevoel dat haar zichtbaar maakt.

Geen competitie in hardheid

Het alternatief is niet dat we voortaan alles wat scheef staat hardop moeten benoemen. Ook eerlijkheid kan een vorm van zelfverheffing worden. Je kunt de waarheid gebruiken om de ander te raken, jezelf gelijk te geven of je eigen moed te bewijzen.

Dan heb je de ene mantel alleen voor de andere verwisseld.

Het gaat daarom niet om de keuze tussen mildheid en hardheid. Het gaat om iets eenvoudigers en lastigers: kun je zien wat er gebeurt zonder het meteen te bedekken en zonder het meteen te veroordelen?

Wat er zichtbaar wordt

Misschien begint liefde daar. Niet bij het bedekken van wat je liever niet ziet, maar bij de bereidheid om het te laten bestaan in je bewustzijn.

Niet alles wat je ziet hoeft onmiddellijk uitgesproken te worden. Soms is wachten zorgvuldiger. Soms heb je zelf eerst tijd nodig om te begrijpen wat je ziet. En soms is spreken juist nodig.

De vraag is dan niet: Hoe kan ik dit zo zacht mogelijk maken? en ook niet: Hoe kan ik de waarheid zo krachtig mogelijk brengen?

De vraag is: Wat vraagt deze situatie van mij, als ik de ander werkelijk als evenwaardig beschouw?

Dan hoef je niets onder een mantel te verbergen. Je hoeft het ook niet met geweld bloot te leggen.

Je kunt eerst kijken.

En pas daarna beslissen of je iets zegt.

Niet uit lafheid. Niet om gelijk te krijgen. Niet om te winnen.

Maar omdat je de ander evenwaardig genoeg vindt om zelf te mogen zien wat er aan de hand is.