Omgaan met de paradox van wereldleed

Van Weltschmerz naar prudente compassie

De pijn van wat er misgaat

Weltschmerz is het besef dat de wereld niet is zoals we zouden willen. We zien oorlog, armoede, dierenleed, onrecht en vernietiging. Hoe meer we daarvan weten, hoe moeilijker het kan zijn om ons ervoor af te sluiten.

Maar daar ontstaat een paradox. Hoe sterker we ons betrokken voelen bij het leed in de wereld, hoe groter ook het gevaar dat we ons machteloos voelen. We willen iets doen, maar weten tegelijk dat we de wereld niet kunnen overzien en zeker niet kunnen beheersen.

De vraag is daarom niet alleen hoe we het wereldleed kunnen verminderen. Een andere vraag gaat eraan vooraf: hoe kunnen we betrokken blijven bij leed dat we niet zelf kunnen oplossen?

Verantwoordelijkheid zonder alles te moeten dragen

Wie eenmaal ziet dat anderen lijden, kan niet gemakkelijk doen alsof dat hem niets aangaat. Toch kunnen we onmogelijk verantwoordelijk zijn voor het oplossen van al het leed. Daarvoor zijn de wereld en haar problemen veel te groot.

We kunnen wel verantwoordelijkheid nemen voor onze eigen verhouding tot dat leed. Niet: Hoe red ik de wereld? maar: Wat kan ik hier en nu doen?

Dat is geen vlucht uit verantwoordelijkheid. Het betekent juist dat we onze verantwoordelijkheid niet groter maken dan onze werkelijke invloed. We hoeven niet verantwoordelijk te zijn voor het resultaat van alles wat we doen. We kunnen wel zorgvuldig omgaan met wat binnen ons bereik komt.

Je hoeft niet alles op te lossen

We kunnen machteloos zijn en toch verantwoordelijkheid voelen. We kunnen het wereldleed ernstig nemen en tegelijkertijd genieten van een zonnige dag. We kunnen iets willen veranderen en tegelijk accepteren dat niet alles naar onze hand kan worden gezet.

Vaak willen we zo'n tegenstelling oplossen. We kiezen dan voor actie of voor acceptatie, voor betrokkenheid of voor afstand. Maar sommige tegenstellingen horen bij het leven. Het gaat er dan niet om één kant te kiezen, maar om te leren bewegen tussen beide.

Soms moeten we ingrijpen. Soms is loslaten wijzer. Soms moeten we een probleem verder onderzoeken. Soms is het beter om te erkennen dat verder denken niets meer toevoegt.

Compassie en wijsheid

Compassie helpt ons om ons niet af te sluiten voor het leed van anderen. Maar compassie betekent niet dat we al hun problemen moeten overnemen of al hun verdriet zelf moeten voelen.

Wijsheid helpt ons vervolgens te zien wat werkelijk binnen onze mogelijkheden ligt. Wie zichzelf volledig uitput, kan uiteindelijk juist minder voor anderen betekenen. Daarom hoort ook zelfzorg bij compassie.

Het is bovendien belangrijk om aanwezig te blijven in het eigen leven. Een gesprek, een wandeling, de natuur, muziek of iets alledaags kan onze aandacht terugbrengen naar wat zich hier en nu afspeelt.

Dat is geen ontkenning van het leed elders. De werkelijkheid bestaat uit meer dan wat er misgaat.

Wu wei: handelen zonder te forceren

Hier raakt Weltschmerz aan het taoïstische begrip wu wei. Dat wordt vaak vertaald als niet-handelen, maar het betekent niet dat je niets doet. Het gaat eerder om handelen zonder onnodige dwang en zonder de illusie dat je alles kunt beheersen.

Wie diep geraakt wordt door wat er in de wereld gebeurt, kan gemakkelijk denken: de wereld moet anders, dus ik moet haar veranderen. Maar als we proberen de werkelijkheid volledig naar onze hand te zetten, kan onze betrokkenheid omslaan in frustratie en uitputting.

Wu wei biedt een ander uitgangspunt: handel wel, maar kijk eerst wat de situatie werkelijk mogelijk maakt. Begin waar je invloed hebt.

Dat kunnen kleine dingen zijn: een gesprek, een keuze, een gebaar, protest tegen onrecht of het weigeren om mee te doen aan iets waarvan je weet dat het anderen schaadt.

Zo'n kleine handeling hoeft niet meer te zijn dan een kort, respectvol contact. Ik houd weleens mijn hand voor de neus van een koe, zodat ze kan ruiken wie ik ben, zonder haar vast te pakken of iets van haar te verlangen. Het is geen band die ik opbouw of in stand houd, maar een moment waarin ik in contact ben zonder iets te willen.

De waarde van zo'n handeling hangt niet alleen af van het resultaat. Ook de manier waarop ik in de wereld wil staan, doet ertoe. Ik wil de vrijheid van anderen, mens en dier helpen bevorderen zonder mijn eigen vrijheid in te leveren, zoals ik uitgebreider beschrijf op Animal Freedom.

Van machteloosheid naar keuze

Weltschmerz kan gemakkelijk omslaan in verlamming. Wie voortdurend ziet hoeveel er misgaat, kan denken dat een kleine bijdrage toch niets voorstelt.

Maar dan stellen we een onmogelijke eis aan onszelf: we zouden pas mogen handelen wanneer we het hele probleem kunnen oplossen. Omdat dat niet kan, zouden we niets meer doen.

Het helpt om resultaat en verantwoordelijkheid van elkaar los te maken. Ik kan niet bepalen of mijn handelen uiteindelijk voldoende is. Ik kan wel bepalen hoe zorgvuldig ik handel binnen de mogelijkheden die ik heb.

Daarmee verschuift de aandacht van machteloosheid naar keuze. Niet iedere keuze heeft grote gevolgen, maar iedere keuze laat wel zien hoe we ons tot de werkelijkheid verhouden.

Een voorbeeld van een keuze die dagelijks terugkomt is wat ik eet en of aan wat ik eet ook leed kleeft. Daarin iets veranderen heeft weinig effect op het grote dierenleed, maar telt wel dagelijks op.

Ik eet al 50 jaar geen vlees meer. Zo behoud ik mijn vrijheid en ik ga nog steeds op zoek hoe ik lekker kan koken zonder dierlijke ingrediënten. Ik ben op weg naar een veganistische levenswijze en hoef niemand verantwoording af te leggen over mijn tempo.

Ook ruimte voor lichtheid

Wie sterk betrokken is bij wereldleed kan zich schuldig voelen wanneer hij geniet. Alsof een zonnige dag, muziek, humor of liefde niet gepast zijn zolang anderen lijden.

Maar er bestaat geen verplichting om voortdurend verdrietig te zijn om het verdriet van anderen. Wie alleen nog aandacht heeft voor wat misgaat, verliest het zicht op wat wel goed en waardevol is.

Vreugde is geen ontkenning van verdriet. Schoonheid maakt vernietiging niet ongedaan, maar vernietiging maakt schoonheid evenmin ongedaan.

We kunnen het leed in de wereld ernstig nemen en toch lachen. We kunnen ons inzetten voor verandering en toch rust nemen. We kunnen weten dat er onrecht bestaat en tegelijkertijd genieten van wat ons vandaag wordt gegeven.

Een levende balans

Misschien hoeft Weltschmerz daarom niet te verdwijnen. Wie gevoelig is voor het leed van de wereld zal daar waarschijnlijk nooit helemaal ongevoelig voor worden. De opgave is eerder om te voorkomen dat die gevoeligheid omslaat in verlamming.

Daarvoor is een voortdurende beweging nodig tussen verschillende kanten van het leven: tussen actie en acceptatie, betrokkenheid en zelfzorg, ernst en lichtheid, wereldbewustzijn en aandacht voor het hier en nu.

Zonder betrokkenheid dreigt onverschilligheid. Zonder afstand dreigt uitputting. Zonder acceptatie wordt handelen krampachtig. Zonder handelen kan acceptatie berusting worden.

Wijsheid betekent dan dat we tussen deze kanten kunnen bewegen. Compassie houdt de verbinding met anderen levend. Wu wei herinnert ons eraan dat handelen niet hetzelfde is als beheersen.

We hoeven de wereld niet te kunnen dragen om er niet onverschillig tegenover te staan. We hoeven haar niet te kunnen redden om iets goeds te kunnen doen.

Misschien is dat een volwassen vorm van Weltschmerz: niet minder voelen, maar anders omgaan met wat we voelen.

Van Weltschmerz naar prudente compassie.