Te veel willen veranderen: van activisme naar wijze actie

De paradox van activisme en wei-wu-wei

Wie zich bewust wordt van klimaatopwarming, toenemende ongelijkheid en milieuvervuiling stelt zich onvermijdelijk de vraag: wat kan ik doen? Is het voldoende om te stoppen met handelingen die negatief bijdragen, of moet ik meer doen? Deze vraag raakt aan een dieper dilemma: hoeveel actie is wijsheid en wanneer wordt actie contraproductief?

De kracht en beperking van individuele keuzes

Sommige keuzes lijken simpel. Het klimaat warmt op door mondiale vleesconsumptie – meer nog dan door verkeer en transport. Stoppen met vlees eten is dan een handeling die, als iedereen dit zou doen, substantieel zou bijdragen aan het vertragen van opwarming. Ook reisgedrag aanpassen – minder vaak naar verre bestemmingen met het vliegtuig – is een concrete stap.

Maar hier begint de paradox. Deze individuele handelingen zijn waardevol, maar ze lossen systemische problemen niet op. De mondiale schuldencrisis, bijvoorbeeld, vraagt om veranderingen die verder gaan dan persoonlijke keuzes. Oud-bankier Ad Broere wijst erop dat het huidige economische systeem, gebaseerd op rente en perpetuele groei, niet duurzaam is. Volgens hem is een kleine groep rijken zo machtig dat zij bij afkalving van hun positie niet zullen schromen chaos in te zetten om hun belangen te verdedigen – niet openlijk, maar via het aanwakkeren van verdeeldheid.

De remedie? Denk zelf, maar pas op voor doorgeschoten complotdenken of doemdenken. Vrijheid betekent hier: niet blind volgen, maar ook niet verlammen in angst.

Actie is reactie: de valkuil van overdrijving

"Actie is reactie". Wie al te opzichtig actie voert die voor een ander negatief uitpakt, roept weerstand op. Vooral wanneer dat gepaard gaat met veroordelen, wordt de weerstand heviger. Je kunt doorschieten in het aanklagen van een misstand. Soms word je beter gehoord wanneer je niet overdrijft. Onderkoeld werkt dan beter dan overschreeuwd.

Ook te vroeg juichen kan een potentieel goed initiatief verlammen. Voor het oplossen van milieuvervuiling worden doorlopend technologische oplossingen aangedragen – denk aan het opruimen van de plastic soep in de oceanen. Technisch kunnen die oplossingen werken, maar wie zorgt voor voldoende samenwerking tussen landen en financiering om die vervuiling effectief aan te pakken?

Bij de huidige gang van zaken zijn er altijd mensen die profiteren wanneer er niets verandert. Er zijn er ook die niet weten of er wel iets zal veranderen wanneer zij zich ermee bemoeien. Het gevolg is dat zij, ondanks dat zij erkennen dat een probleem levensgroot is, niets zullen doen. Zij steken de spreekwoordelijke kop in het zand.

Omgaan met weerstand

Het omgaan met mensen die hun gedrag niet willen veranderen kan uitdagend zijn. Het is belangrijk te beseffen dat het veranderen van overtuigingen en gedrag een proces is dat tijd kost. Door respectvol en geduldig te blijven, leg je de basis voor toekomstige reflectie en mogelijk positieve verandering.

Enkele werkzame principes:

• Empathie en begrip – Probeer de standpunten en zorgen van de ander te begrijpen. Het tonen van empathie verzacht de toon en laat zien dat je bereid bent te luisteren.
• Gedeelde waarden – Identificeer wat je gemeenschappelijk hebt. In het geval van klimaatverandering kan het beschermen van de leefomgeving voor toekomstige generaties een aanknopingspunt zijn.
• Positieve framing – Focus op kansen en voordelen in plaats van alleen op negatieve gevolgen. Benadruk bijvoorbeeld hoe duurzame praktijken geld kunnen besparen.
• Luisteren en dialoog – Creëer ruimte voor open gesprek waarin mensen zich vrij voelen om zorgen te uiten. Het luisteren naar hun zorgen leidt tot meer begrip – een vorm van liefde als respectvolle aanwezigheid.

Maar erken ook: sommige kwesties zijn complex en er zijn niet altijd eenvoudige oplossingen. Het herkennen van deze complexiteit kan begrip kweken, zolang het geen excuus wordt om niets te doen.

Wei-wu-wei: doen door niet te doen

Eigenlijk geldt voor iedereen op alle niveaus dat zij verantwoording zouden moeten kunnen afleggen van hun bijdrage aan het verkleinen van problemen. Maar wie daar alsmaar mee bezig is, vindt nooit rust en is niet vrij.

De oude Taoïstische Chinezen kenden het begrip wei-wu-wei: doen door niet te doen, oftewel handelen zonder ergens naar te streven. Het betekent dat je en-en denkt. Je bereikt je doel door ogenschijnlijk niet te handelen. "Laat je linkerhand niet weten wat je rechterhand doet." De wijze ziet het niet-handelen in het handelen en het handelen in het niet-handelen.

Je bent je bewust van welke handelingen bijdragen tot ellende en je besluit simpelweg deze te laten. Je spreekt er ook niet over. Het gaat samen met het fenomeen dat wijze mensen vaak zwijgen. Het omgekeerde is natuurlijk niet het geval. De zwijgende meerderheid is geen menigte wijzen. Wijsheid heeft geen objectieve verschijningsvorm.

De balans vinden

De vraag "hoeveel kan ik doen?" heeft geen eenduidig antwoord. Te veel activisme kan weerstand oproepen en jezelf uitputten. Te weinig handelen kan voelen als medeplichtigheid. De kunst is om te weten wanneer handelen effectief is en wanneer niet-handelen wijzer is.

Weten wat jouw gedrag als individu voor gevolgen heeft – daar begint een mogelijke verandering. Maar tegelijk vraagt vrijheid om je niet voortdurend te laten beheersen door de drang tot actie. De balans tussen bewust handelen en bewust niet-handelen is een uitdrukking van kwaliteit in leven: het vermogen om onderscheid te maken tussen wat wel en niet waardevol is.