Twee soorten stilte

Er is een historisch verhaal dat vroeger verteld werd om mensen een spiegel voor te houden over onze pogingen om gelukkig te zijn.

Een oude spiegel

Sisyphus duwt een steen tegen een berg op. Boven aangekomen rolt de steen weer naar beneden. Door wie wordt er niet bij verteld. Sisyphus loopt terug en begint de volgende dag opnieuw. Dat is zijn hele leven. De Franse schrijver Albert Camus zag hierin geen straf, maar een spiegel. Want zo leven wij ook. Opstaan, werken, slapen. Opnieuw. De wereld geeft geen antwoord op de vraag waarom. Camus noemde die stilte het absurde.
Ik ken die stilte. Maar ik ken ook een andere.
Wanneer ik denk aan het ontstaan van het heelal, aan miljarden jaren die nodig waren voordat er leven kwam, dan zie ik geen onverschilligheid. Ik zie geduld. Geen stem die antwoord geeft, maar ook geen stem die zwijgt uit onverschilligheid. Een stilte die ruimte laat. Zoals een ouder die niet ingrijpt, niet omdat het hem niets kan schelen, maar omdat hij wil dat het kind zelf leert lopen.
Er is een oud zinnetje voor die stilte: God is liefde. Drie simpele woorden en toch leggen ze bijna niets vast. God is ongrijpbaar. Liefde is ongrijpbaar. Wie de twee aan elkaar knoopt, legt niets uit, hij wijst alleen een richting aan. Wat de zin voor gevolgen heeft, welk gedrag hij vraagt, blijft onbeantwoord en wordt overgelaten aan de fantasie van wie hem hoort. Dat is nalatig, want je kunt er niets van eisen. Het is ook sterk, want niemand kan de zin tegen je gebruiken. Misschien moet een zin over het allerbelangrijkste wel zo blijven: een uitnodiging, geen voorschrift. Wie te strak voorschrijft roept verzet op, of maakt zichzelf verwijtbaar zodra iemand er domweg op rekent en bedrogen uitkomt.
Twee stiltes dus. De ene is leeg. De andere is vol, hoe vreemd dat ook klinkt.

Niet te onderscheiden van buitenaf

Van buitenaf zijn ze niet te onderscheiden. Sisyphus die zijn steen omhoog duwt, weet niet of de berg of God hem negeert of hem vrij laat. Dat is precies het probleem en misschien ook de oplossing. Want het maakt voor wat hij moet doen weinig verschil. Of de stilte nu leeg is of vol, Sisyphus kan alleen maar duwen. En hoe en hoe vaak hij duwt, dat blijft zijn eigen keuze.

De verleiding van twee laden

Ik ken iemand die alle gevoelens in twee laden stopt: angst of liefde. Wat niet liefde is, is angst. Ik snap de aantrekkingskracht daarvan. Het geeft houvast. Maar het leven is voller en diverser dan twee laden. Er bestaat voorzichtigheid en verlegenheid die geen angst is. Er bestaat passie en boosheid die uit liefde komt. Er bestaat verlies en verdriet dat mooi is. Wie alles in twee vakjes wil persen, verliest juist wat het leven de moeite waard maakt: de tussenruimte.
Camus deed iets soortgelijks als mijn kennis, alleen dan met andere vakjes. Volgens hem is er maar twee wegen door het absurde: je liegt tegen jezelf -met een geloof, een ideologie, een groot verhaal dat alles verklaart- of je laat je verpletteren door de zinloosheid. Zelf noemde hij beide vormen filosofische zelfmoord. Maar hij zag ook een derde weg. Niet kiezen. Blijven staan in de spanning. Hij noemde de steenduwer daarom niet ongelukkig. “Je moet je Sisyphus gelukkig voorstellen”, schreef hij.

Duwen zonder beloning

Dat gelukkig-zijn is geen gevoel dat je erbij krijgt als beloning. Het zit in het duwen zelf. Doen en laten.
In een van zijn andere boeken laat Camus een dokter zien die in een stad vecht tegen de pest. De dokter weet dat hij de ziekte niet kan verslaan. Toch blijft hij. Iemand vraagt hem waarom. Hij antwoordt simpel: omdat er mensen ziek zijn en ik ben dokter. Geen groot verhaal. Geen beloning. Alleen fatsoen.

Liefde als vorm, niet als gevoel

Ik denk dat liefde meer op dat fatsoen lijkt dan op een gevoel. We zeggen weleens: ik voel liefde. Maar is liefde wel alleen maar een gevoel? Misschien is ze dat zelf niet eens en toont ze zich alleen in allerlei gevoelens -blijdschap, seksualiteit en verliefdheid, maar ook in geduld, in blijven, in opnieuw beginnen- zonder dat ze met één daarvan samenvalt.
Zo bezien is Sisyphus vermoedelijk niet gelukkig omdat hij arbeid met de steen liefheeft. Hij is gelukkig terwijl hij blijft duwen. En dat duwen -zonder uitzicht op resultaat, zonder applaus, zonder garantie- is misschien wel de zuiverste vorm van liefde die er is.

Kiezen, niet volhouden

Ik weet niet of de stilte van het heelal leeg is of vol. Ik zal het nooit zeker weten. Maar ik hoef dat niet te weten om aan te voelen wat mij nu te doen staat en wat ik beter kan laten. Soms is duwen het juiste. Soms is stilstaan het juiste, of teruggaan, of iets anders beginnen. Sisyphus legde zich domweg neer bij de herhaling. Ik kies, elke keer opnieuw, of ik duw of niet.
De rots rolt vaak terug. Morgen kies ik opnieuw.

.