Afstemmen op een zelf dat zich niet laat vastleggen

Met de juiste toon gestemd raken

Zoals instrumenten op elkaar afgestemd worden voordat muziek kan ontstaan, zo hebben mensen soms een vorm van aandacht nodig voordat echte ontmoeting mogelijk wordt.
Dan kan het gebeuren in een gesprek. Mensen luisteren aandachtig. Woorden komen rustig en zonder haast. Er ontstaat een gevoel dat het gesprek als vanzelf beweegt. Alsof twee muziekinstrumenten samen beginnen te klinken. Zo'n moment laat zich niet afdwingen. Je kunt alleen proberen omstandigheden te scheppen waarin het mogelijk wordt.

Het innerlijke instrument

Misschien helpt een vergelijking met muziek. Een musicus kan alleen goed samenspelen wanneer zijn instrument gestemd is. Die stemming moet ieder voor zichzelf verzorgen. Maar een orkest wordt pas echt muziek wanneer alle instrumenten samen in dezelfde maat spelen. Tussen mensen kan iets vergelijkbaars gebeuren.
Ieder mens draagt als het ware een innerlijk instrument met zich mee. Dat instrument klinkt soms helder en soms minder zuiver. Afstemming met anderen begint misschien met een eenvoudige vraag: is mijn eigen instrument op dit moment gestemd?

De paradox van het zelf

Hier ontstaat een merkwaardige paradox. Om je instrument te stemmen moet je naar jezelf luisteren. Maar tegelijk weten we eigenlijk niet precies wat dat zelf is. Het zelf lijkt soms een verzameling gedachten. Soms gevoelens. Soms een verhaal dat we over onszelf vertellen.
Daarom kan het behulpzaam zijn om het ego en de stille waarnemer van elkaar te onderscheiden. Het ego is het deel dat zich wil handhaven. Het wil gelijk krijgen, erkend worden of belangrijk lijken. Maar er is ook een stiller deel dat kan waarnemen. Dat kan luisteren zonder meteen te reageren. Misschien is dat wat we hier de stille waarnemer noemen, niet als een vast ding, maar als een mogelijkheid tot aandacht.

Ontmoeting

Wanneer twee mensen elkaar ontmoeten, kan er iets bijzonders gebeuren. De filosoof Martin Buber beschreef dat een mens zichzelf pas werkelijk ontmoet in een echte relatie met een ander. Niet wanneer we de ander gebruiken of beoordelen, maar wanneer we hem of haar werkelijk tegemoet treden. Dan ontstaat er een ruimte tussen mensen.

Het lichaam dat begrijpt

Ons lichaam begrijpt mee. De filosoof Maurice Merleau-Ponty benadrukte dat begrijpen niet alleen in ons hoofd plaatsvindt. Ons lichaam is voortdurend betrokken bij hoe we de wereld ervaren. We herkennen aan een blik, een stem of een houding hoe een ander zich voelt. Afstemming tussen mensen is daarom vaak subtieler dan woorden alleen. Het gebeurt ook in stilte, in gebaren en in de manier waarop aandacht wordt gedeeld.

Resonantie

Sommige denkers spreken in dit verband over resonantie. De socioloog Hartmut Rosa gebruikt dat woord om te beschrijven wat er gebeurt wanneer mens en wereld elkaar werkelijk raken. Resonantie ontstaat niet wanneer we alles proberen te beheersen. Het ontstaat wanneer er ruimte is voor wederzijdse aandacht. Net zoals bij muziek: een snaar kan alleen meetrillen wanneer zij vrij kan bewegen.

Een veld waarin het kan gebeuren

Misschien is dat het enige wat we kunnen doen: proberen een veld van afstemming te scheppen. Zo'n veld ontstaat wanneer mensen elkaar als evenwaardig benaderen, het ego niet steeds het laatste woord hoeft te hebben, luisteren even zwaar weegt als spreken en stilte een plaats krijgt.
In zo'n veld kan soms iets gebeuren dat niemand afzonderlijk maakt. Het gesprek begint dan als het ware zelf te klinken. Zoals bij muziek ontstaat de harmonie niet uit één instrument, maar uit de afstemming tussen velen.
En misschien ligt precies daar de paradox: we stemmen ons instrument zo goed mogelijk af, terwijl we tegelijk erkennen dat we nooit volledig weten wie of wat het is dat we stemmen.