Welke gevoelens kunnen elkaar afdekken?

Van verdriet en boosheid naar helderheid door zelfonderzoek

Zelfonderzoek naar gevoelens

De vraag "Wat voel ik?" stellen mensen zich dagelijks. Soms vluchtig, soms hardnekkig. Wie die vraag aan Google stelt, krijgt opvallend genoeg eerst advertenties voor kinderboeken. Dat roept een misverstand op. Is het een onnozele vraag, alleen geschikt voor kinderen? Of zelfs een teken van onvolwassenheid?

Het tegendeel is waar. Juist deze eenvoudige vraag kan ons uit de slaap houden die we zo hard nodig hebben. Niet omdat ze kinderachtig is, maar omdat het antwoord zelden eenduidig is.

Waarom weten wat je voelt zo lastig is

Je kunt jezelf eindeloos vragen stellen. In dit essay daarom zo snel mogelijk richting antwoorden. Eén van de meest bruikbare inzichten is dit: gevoelens kunnen elkaar afdekken. Soms zijn het er zelfs meer dan twee.

Wie het gevoel heeft niet bij zijn gevoel te kunnen komen, maar wél merkt dat er iets speelt, kan baat hebben bij zorgvuldig zelfonderzoek. Dat onderzoek kun je grondig doen, of halfslachtig. De vraag "wat maakt dat ik mij onprettig voel?" levert lang niet altijd helderheid op.

Weten wat je voelt is minder vanzelfsprekend dan het lijkt. Het begint bij een basisvraag: welke gevoelens zijn er eigenlijk?

De valkuil van simpele indelingen

Een veelgebruikte indeling is die tussen angst en liefde. Die tweedeling is herkenbaar, maar beperkt. Het gevaar is dat gevoelens die elkaar afdekken onzichtbaar blijven, of dat diepere gevoelens worden vertaald naar iets wat ze niet zijn.

Daarom helpt het om verfijnder te kijken.

Gebruik je lichaam als gids

Je lichaam geeft vaak signalen af voordat je hoofd het begrijpt. Let bijvoorbeeld op:

• een strakke keel;

• een kloppend hart;

• een knoop in de maag.

Deze fysieke sensaties kunnen aanwijzingen zijn voor onderliggende emoties zoals angst, spanning of verdriet.

Geef jezelf daarbij toestemming om te voelen. Emoties hoeven niet meteen opgelost te worden. Ze mogen er eerst zijn. Wees mild als het niet direct lukt om helderheid te krijgen.

Welke gevoelens kunnen elkaar afdekken?

Een klassiek voorbeeld is verdriet en boosheid. Wie bang is voor de agressie van een ander, voelt bij agressie vaak eerst verdriet. Boosheid kan gevaarlijk aanvoelen, zeker wanneer de ander machtiger is.

Verdriet leidt tot tranen. Boosheid tot verzet. Wanneer beide onveilig voelen, kan iemand bij oppervlakkig zelfonderzoek niets meer voelen. Zeker als daar ook nog schuldgevoel bij komt.

Negen hoofdgevoelens

Om niet te verzanden in eindeloos zelfonderzoek, helpt een werkbare indeling. In dit essay worden negen hoofdgevoelens onderscheiden:

• Angst;

• Boosheid;

• Verdriet;

• Schuldgevoel;

• Onrust;

• Blijdschap;

• Vreugde;

• Liefde;

• Verwondering.

Vijf onprettige maar zinvolle gevoelens, één neutrale, en drie prettige. Gevoelens bestaan zelden los van elkaar. Ze kunnen naast elkaar bestaan, elkaar opvolgen of elkaar afdekken. Een rangorde zoeken helpt meestal niet.

Blijdschap en vreugde: oppervlakkig of diep?

Hoewel de woorden vaak door elkaar worden gebruikt, is er een subtiel verschil.

Intensiteit en duur

• Blijdschap is vaak kortstondig en verbonden aan dagelijkse gebeurtenissen.

• Vreugde heeft meestal een diepere en duurzamere kwaliteit.

Oorzaak

• Blijdschap ontstaat vaak door externe prikkels;

• Vreugde is vaker verbonden met innerlijke processen zoals dankbaarheid, liefde of betekenisgeving.

Dit onderscheid geldt ook voor onprettige gevoelens.

Oppervlakkige en dieper liggende gevoelens

Angst, pijn en verdriet kunnen zowel oppervlakkig als diepgeworteld zijn.

• Acute angst waarschuwt bij direct gevaar;

• Dieper liggende angst kan voortkomen uit trauma of langdurige stress;

• Pijn kan lichamelijk of psychisch zijn;

• Verdriet kan een directe reactie zijn, of het gevolg van onverwerkt verleden.

De diepte van een emotie hangt samen met duur, context en persoonlijke geschiedenis.

Gevoelens accepteren zonder ze vast te houden

Bewust omgaan met gevoelens vraagt geen onderdrukking, maar aandacht.

• Herken wat je voelt;

• Geef jezelf toestemming om te voelen;

• Benader emoties met nieuwsgierigheid;

• Let op lichamelijke signalen;

• Wees vriendelijk voor jezelf.

Door gevoelens ruimte te geven, wordt vaak vanzelf duidelijker wat ze nodig hebben.

Hoofd en hart samen inzetten

Zelfonderzoek betekent hier dat je jezelf afvraagt: "Welke gebeurtenis leidde ertoe dat ik mij … voel?" en daarbij de verschillende gevoelens langsloopt.

Vaak is het voldoende om te kijken naar verdriet, vrees en schuld, omdat die elkaar kunnen afdekken.

Wie plezier voelt, kan beter genieten.

Wie zich verantwoordelijk voelt, kan beter handelen dan eindeloos analyseren.