Er zijn geen anderen

Ramana Maharishi over stilte, zelfonderzoek en de via negativa

Toen iemand Ramana Maharishi vroeg wat hij dacht van de Gulden Regel -behandel anderen zoals je zelf behandeld wilt worden- antwoordde hij met vier woorden: „Er zijn geen anderen”.

Dat antwoord is geen ontkenning van de ethiek. Het is een uitnodiging om dieper te kijken naar wie er eigenlijk behandeld wordt en door wie.

Maharishi werd geboren in 1879 in Zuid-India en trok op zestienjarige leeftijd, na een spontane doodservaring, naar de heilige berg Arunachala. Daar bleef hij de rest van zijn leven. Niet omdat hij niets te zeggen had, maar omdat stilte voor hem de meest eerlijke taal was die hij kende.

Wie ben ik?

Zijn voornaamste onderricht was de vraag „Wie ben ik?”, maar niet als vraag die een antwoord verwacht. De vraag is bedoeld om de vraagsteller te laten oplossen. Je hebt een gevoel van "ik": dat stemmetje dat zegt: ik ben dit, ik denk dat, ik besta. Als je dat gevoel heel rustig volgt en steeds vraagt "maar wie is die ik eigenlijk?", wordt het steeds stiller. Op een gegeven moment is er nog wel stilte en bewustzijn, maar niemand meer die zegt: dit is van mij.

Dit is wat de christelijke mystici de via negativa noemden: niet omschrijven wat het Zelf is, maar systematisch ontdoen van alles wat het niet is. Geen definitie, maar ontlediging. En aan het einde van die weg staat geen antwoord, maar stilte.

Die stilte is niet leeg. Ze is wat overblijft wanneer het grijpen stopt.

Stilte als onderricht

Maharishi onderwees zijn diepste inzichten vaak zonder woorden. Bezoekers beschreven hoe ze in zijn aanwezigheid een rust ervoeren die ze niet konden verklaren. Dat was geen toeval. Elk woord dat hij had gesproken, had de luisteraar een nieuw begrip gegeven om zich achter te verschuilen. Want taal geeft grip en grip is afstand. Wat je kunt benoemen, kun je op afstand houden.

Zijn zwijgen was dus de meest consequente toepassing van de via negativa die er bestaat: hij onthield zijn bezoekers zelfs de troost van een antwoord.

Via negativa is stilte in woorden. En stilte is via negativa zonder woorden.

De getuige en het oplossen

De getuige -het bewustzijn dat kijkt zonder in te grijpen- is in dit licht een waardevolle tussenstap, maar niet de eindbestemming. De getuige is nog subtiel dualistisch: er is nog iets dat kijkt naar iets anders. Oplossen betekent dat ook die laatste scheiding wegvalt. Niet in bewusteloosheid, maar in een bewustzijn dat niet meer gelokaliseerd is in één wezen.

Wat overblijft is niet niets. Het is de grond die aan de basis staat van alle levende wezens. Maharishi noemde dat Brahman. Spinoza noemde het Substantie. Het heeft vele namen gehad en geen enkele dekt de lading volledig, wat op zichzelf al een aanwijzing is.

Dieren als luisteraars

Tegen dieren kun je praten. Je kunt ook zwijgend met ze zijn. Dieren luisteren niet naar de betekenis van woorden, ze luisteren naar wat er onder de woorden ligt: de klank, de warmte, de reuk, de intentie, de aanwezigheid. Ze ontvangen wat woorden eigenlijk proberen te zeggen maar nooit helemaal kunnen zeggen.

In die zin zijn dieren natuurlijke beoefenaars van de via negativa. Ze schillen de conceptuele laag er vanzelf af en ontvangen wat overblijft. Niet omdat ze minder zijn, maar omdat ze niet verdedigd worden door taal.

De luisteraar die het meest begrijpt, is degene die de woorden niet begrijpt.

Maharishi zweeg tegenover mensen omdat woorden hen op afstand hielden van de werkelijkheid. Dieren hebben dat probleem niet, zij zijn al stil, al aanwezig, al in de grond die hij probeerde aan te wijzen.

Mensen zijn ook dieren

Mensen zijn dieren die zijn gaan geloven dat ze de taal zijn. Maar onder de taal -in de klank, de adem, de stilte tussen de woorden- zijn ze gewoon dier. Aanwezig, lichamelijk, resonerend.

Het gezegde „de toon maakt de muziek” wordt meestal gebruikt als waarschuwing: let op hóe je iets zegt. Maar in dit licht betekent het iets diepers: de toon is wat er werkelijk gecommuniceerd wordt. De woorden zijn de verpakking. De klank is de inhoud.

Wie echt luistert -naar een dier, naar een mens, naar de stilte- communiceert op dat diepere niveau waar Maharishi naar wees. Maharishi deed precies dat met zijn bezoekers. Niet toevallig beschreven zij zijn aanwezigheid als iets wat je voelde eerder dan begreep. Hij communiceerde als een dier, via de toon, via de stilte, via het veld van zijn zijn.

Zwijgend met een dier zijn is dan ook niet alleen een gebaar van tederheid. Het is een oefening in hetzelfde oplossen waarover Maharishi sprak. Het dier vraagt niet wie je bent. Het accepteert de klank van je zijn.

Wie dat begrijpt, begrijpt ook waarom Maharishi zweeg.