Huidhonger: de behoefte aan aanraking zonder bijbedoelingen

Zes jaar geleden werd er veel gesproken over huidhonger. Het begrip kreeg bekendheid door het boek Huidhonger van Gemma Boormans en Esther Cohen (mei 2020), over het verlangen naar liefde en intimiteit na partnerverlies en scheiding. Het bracht een menselijke behoefte onder de aandacht die lange tijd weinig besproken werd: de behoefte aan lichamelijk contact. Een arm om je heen, een hand vasthouden, een knuffel of even tegen iemand aan zitten. Het zijn kleine gebaren, maar ze kunnen veel betekenen.

Vooral onder ouderen is die behoefte herkenbaar. Wie een partner verliest, alleen woont of weinig mensen om zich heen heeft, kan het lichamelijke contact missen dat eerder vanzelfsprekend was. Toch blijkt het niet altijd gemakkelijk om die behoefte te erkennen, laat staan om haar tegenover anderen uit te spreken.

Hoe komt dat?

De associatie met seksualiteit

Een mogelijke verklaring is de associatie die mensen leggen tussen aanraking en seksualiteit. Lichamelijke intimiteit wordt nogal eens gezien als een voorbode van seksuele toenadering. Wie vraagt om een knuffel, een hand op de schouder of wat lichamelijke nabijheid, kan daardoor bang zijn dat de ander er een seksuele bedoeling achter zoekt.

Dat kan een ongemakkelijke situatie opleveren. Degene die behoefte heeft aan aanraking wil misschien helemaal geen seksuele toenadering, maar is bang dat de ander dat anders opvat. Omgekeerd kan degene die de aanraking geeft zich afvragen of er meer wordt verwacht dan hij of zij wil geven.

Zo ontstaat een terughoudendheid die aan beide kanten kan zitten.

Die terughoudendheid is niet alleen iets van ouderen. Ook alleenstaanden van elke leeftijd kennen haar. Bij mannen onderling is aanraking vaak alleen gewoon als schouderklop, bij een begroeting of na een doelpunt. Een arm om een vriend die verdriet heeft, voelt voor velen al ongemakkelijk.

Toch zijn behoefte aan lichamelijke nabijheid en behoefte aan seksualiteit twee verschillende dingen. Ze kunnen samengaan, maar hoeven dat niet. Een hand vasthouden kan troost bieden zonder erotisch te zijn. Een knuffel kan een gevoel van verbondenheid geven zonder dat daar een liefdesrelatie uit hoeft voort te komen. En een aanraking kan eenvoudigweg prettig zijn omdat mensen sociale wezens zijn die ook via hun lichaam contact maken.

Een generatie die niet gewend is erover te praten

Bij ouderen speelt mogelijk ook hun opvoeding een rol. Veel mensen zijn opgegroeid in een tijd waarin seksualiteit, lichamelijke intimiteit en persoonlijke behoeften niet gemakkelijk bespreekbaar waren. Wat niet gebruikelijk was om te benoemen, wordt op latere leeftijd niet vanzelfsprekend een onderwerp waarover je gemakkelijk praat. Zie ook Helder spreken over seksuele wensen, over pubers en ouderen die allebei moeite hebben om te zeggen wat ze wel en niet willen.

Daar komt bij dat mensen die hun partner hebben verloren of na een lange relatie opnieuw alleen zijn, soms opnieuw moeten ontdekken hoe ze met lichamelijke nabijheid omgaan. Ze kunnen verlangen naar aanraking, maar tegelijkertijd voorzichtig zijn geworden door eerdere ervaringen.

Een afwijzing kan pijnlijk zijn. Een misverstand kan de verhouding met iemand verstoren. En wie al weinig sociale contacten heeft, wil niet het risico lopen een van de weinige contacten kwijt te raken.

Daarom wordt een behoefte soms maar helemaal niet uitgesproken.

De kwetsbaarheid van een behoefte

Er speelt nog iets anders. Erkennen dat je behoefte hebt aan lichamelijk contact betekent ook dat je toegeeft iets te missen. Dat je niet alles zelf kunt oplossen en voor een deel afhankelijk bent van de bereidheid van een ander.

Voor iemand die gewend is zelfstandig te zijn, kan dat lastig voelen. Misschien wil je niet behoeftig overkomen of de indruk wekken dat je aanspraak maakt op de aandacht of het lichaam van een ander.

Dat geldt zeker wanneer je eenzaam bent. Je wilt graag contact, maar je wilt ook voorkomen dat de ander zich verplicht voelt. Je wilt nabijheid, maar geen claim leggen.

Het verschil tussen een vraag en een claim zit niet in de woorden, maar in wat je verwacht. Wie zijn eigen alleen-zijn kan dragen, kan om een knuffel vragen zonder dat de ander hoeft te bewijzen dat je er mag zijn. Zie Wat is het verschil tussen verbinding en bevestiging zoeken?

Toch kan een merkwaardige situatie ontstaan: twee mensen die allebei behoefte hebben aan een beetje lichamelijke nabijheid, maar geen van beiden durft de eerste stap te zetten.

Aanraking, intimiteit en seksualiteit

Het helpt om drie begrippen van elkaar te onderscheiden.

Aanraking is lichamelijk contact. Denk aan een hand vasthouden, een knuffel of een arm om iemand heen.

Intimiteit gaat over nabijheid en verbondenheid. Je kunt jezelf laten zien, je op je gemak voelen en ervaren dat de ander je ziet en accepteert.

Seksualiteit heeft te maken met seksuele gevoelens en verlangens. Die kunnen onderdeel zijn van intimiteit, maar zijn daarvoor niet noodzakelijk.

Deze drie begrippen kunnen elkaar overlappen, maar ze zijn niet hetzelfde. Je kunt iemand aanraken zonder intiem te zijn, intiem zijn zonder elkaar aan te raken en lichamelijk contact hebben zonder seksuele bedoelingen. De oude Grieken hadden er al verschillende woorden voor: eros voor de seksuele hartstocht, philia voor vriendschap en agape voor de zorg voor wie het nodig heeft. Zie Tijdelijke vormen, blijvende liefde.

Het verschil zit vaak in de handen zelf: een hand die iets wil, of een hand die er alleen is. Over handen die dragen in plaats van sturen gaat Afstemming als voorwaarde voor verbinding.

Juist dat onderscheid verdient meer aandacht. Het zou goed zijn als mensen elkaar vaker een knuffel konden geven zonder dat ze zich hoefden af te vragen wat de ander daarachter zoekt.

Aaien en geaaid worden

Wie een hond of een kat aait, kent het rustige gevoel dat dat geeft. Onderzoek laat zien dat aaien het hormoon oxytocine vrijmaakt, bij de mens die aait en bij het dier dat geaaid wordt. Hetzelfde hormoon komt vrij bij een knuffel tussen mensen. Het geeft ontspanning en een gevoel van verbondenheid.

Het is daarom niet vreemd dat veel ouderen die alleen wonen een huisdier hebben. Een dier vraagt niet wat je bedoelt. Er is geen risico op een misverstand of een afwijzing. Juist dat maakt het zo gemakkelijk.

Maar het zegt ook iets over wat er tussen mensen ontbreekt. Het aaien van een dier laat vooral zien dat de behoefte aan aanraking echt is. Die behoefte mag je erkennen. Dan kun je haar ook zoeken waar ze wederkerig kan zijn: bij een vriend, een kind, een kleinkind of een buurvrouw. Een dier is geen vervanging van menselijk contact. Zie Waarom willen mensen een huisdier?

Een behoefte die gewoon benoemd mag worden

Misschien is ook het woord huidhonger niet voor iedereen even gelukkig gekozen. Het maakt duidelijk dat het om een behoefte gaat, maar het woord honger klinkt sterk en kan de indruk wekken van een dwingend verlangen. Bovendien zegt het niets over de aard van de gewenste aanraking. Misschien past een rustiger woord beter: nabijheid.

Soms is het veel eenvoudiger. Je zou het fijn vinden als iemand je hand even vasthoudt. Of als je bij het afscheid een knuffel krijgt. Niet omdat je verliefd bent, niet omdat je seksueel contact zoekt, maar omdat lichamelijke nabijheid prettig is en een gevoel van verbondenheid geeft.

We zouden daar gemakkelijker over moeten kunnen praten. Zonder schaamte, zonder dat iemand zich verplicht voelt en zonder dat een vriendelijk gebaar meteen een diepere betekenis krijgt.

Misschien begint dat met een eenvoudige zin: Ik zou het fijn vinden als je me af en toe eens een knuffel geeft.

En misschien is het net zo belangrijk dat de ander daarop zonder ongemak kan reageren. Een knuffel geven mag, maar hoeft niet. De vrijheid om toenadering te zoeken hoort samen te gaan met de vrijheid van de ander om grenzen aan te geven. Wie zelf een knuffel aanbiedt, kan die vrijheid al in de vraag leggen: Mag ik je even vasthouden? Nee is ook goed.

Want lichamelijke nabijheid is waardevol wanneer ze vrijwillig is. Juist dan kan een aanraking iets uitdrukken wat met woorden soms moeilijk te zeggen is: ik zie je, ik ben even bij je en je hoeft niet alleen te zijn.

Zie ook: Veiligheid en nabijheid en Vertrouwen stap voor stap opbouwen.