Liefde en vrijheid als motor van groei

Twee krachten in balans

Organismen zijn het resultaat van miljoenen jaren ontwikkeling. Op allerlei niveaus leidde dat tot specialisatie en samenwerking. Er wordt gescheiden (ontbinden) en er komt samen (verbinden) in een eindeloze cyclus van leven en dood.

In de natuur zie je veel tweeëenheden: de gespiegelde linker- en rechterkant van een lichaam, het parasympatische zenuwstelsel, de grote en kleine bloedsomloop, man en vrouw, de twee hersenhelften. Deze onderdelen vormen krachten die soms samen- en soms elkaar tegenwerken.

Het lijkt wel of in de natuur vrijwel alles dubbel wordt uitgevoerd, met terugkoppelingen om een balans te zoeken. De functie is het vinden van evenwicht, het schatten van afstand of richting, of het overnemen van taken als er één uitvalt. Een ander doel van de tweedeling is dat het individu op een bepaald niveau een keuze kan maken.

Vanuit verbinding naar vrijheid naar verbinding

Zo zit het ook in de ontwikkeling van de persoonlijkheid. Een pasgeboren baby is eerst nog één met zijn omgeving, ongescheiden. Als een koning wordt hij in de paradijselijke watten gelegd, omdat het zelf nog niets kan. Ouderliefde maakt dat de ouders er zoveel moeite voor over hebben en daarnaast heeft de kleine nog iets vertederends om die liefde te belonen.

Van een vanzelfsprekende gebondenheid groeit de mens eerst naar autonomie en tijdens dat proces oefent hij af en toe het maken van een verbinding – bijvoorbeeld door verliefd te worden of een baantje te zoeken. Zijn hele leven zal de mens keuzes moeten maken die op een abstract niveau neerkomen op scheiden of verbinden.

Als peuter ontwikkelt de mens zijn ego. Dat is de drijvende kracht die hem doet afscheiden van zijn omgeving. Die autonomie kan prettig zijn, maar is soms ook onzeker en moet niet te ver worden doorgevoerd. Mensen met een groot ego zijn snel uit balans en lijden veel. "Mensen die VOL van zichzelf zijn, zijn snel beLEDIGd."

Voor de wat ouderen is het aantrekkelijk om hun ego weer wat los te laten. Zij worden zich meer en meer bewust van hun kwetsbaarheid en sterfelijkheid. In die fase is acceptatie van de eindigheid van het leven de uitdaging.

Onthechten van het ego

Je onthecht van je ego door in contact te komen met je hogere zelf en te leven vanuit een liefdevolle benadering: niet te snel oordelen, geen onnodige strijd aangaan, niet koste wat het kost proberen gelijk te halen. Het is vooral open staan en laten in plaats van doen.

Er is geen duidelijkere aanbeveling te doen. Spiritualiteit vraagt nu eenmaal te accepteren dat er geen 100% zekerheid meer valt te geven. Geduld hebben, het goede voorbeeld geven en volgen, grenzen stellen aan jezelf en anderen.

Autonomie en verbinding werken op alle niveaus

Ook op het niveau van de samenleving zie je een sociale en liberale kracht hun werk doen. In de politiek vormt het midden ongeveer een even grote menging van links (sociaal) en rechts (liberaal). Sommige politieke partijen zouden die vermenging zelfs een integratie noemen, een hoger plan.

Freud onderscheidde in zijn psychologische werk Eros en Thanatos. Eros vormde de verbindende kracht. Thanatos stond voor de doodsdrift. Op dat punt lijkt Freud de plank mis te hebben geslagen. Welk normaal functionerend mens wil er nu dood? Freud had er beter aan gedaan om de tweede kracht als een vrijheidsdrift aan te duiden. De mens wordt zowel aangetrokken tot de verbinding via de liefde als tot het niet-verbonden zijn in autonomie.

Geen weg terug

Wanneer de mens zich in zijn volwassenheid heeft losgemaakt, is er soms terugval of de kinderlijke behoefte om weer te versmelten. Maar dit roept niet voor niets angst op om zichzelf te verliezen, of wordt regressie genoemd. Het zijn negatieve connotaties die erop wijzen dat er geen weg terug is. Er komt alleen een eind aan bij de dood en sommigen verwachten daarvan een hereniging.

De kunst van transcenderen

Het is de kunst om de twee krachten – liefde en vrijheid – in evenwicht te houden en te laten samenwerken tot groei en vooruitgang. Pas dan kan de mens transcenderen.

Met transcenderen wordt het overschrijden van de grens van de gewone vorm van waarnemen of bewustzijn bedoeld. Transcenderen berust op de veronderstelling dat men behalve de fysieke "buitenkant" van dingen, ook een diepere "binnenkant" op kan merken.

En daarmee zijn we weer aanbeland bij de optimale omstandigheden om opmerkzaam te zijn, namelijk het spanningsveld tussen betrokken zijn (liefde) en de juiste afstand houden (vrijheid), die ook de grondslag vormen van respect en "schouwen".

Een zinvolle evolutie

De evolutie lijkt haar agenda te hebben, namelijk ontwikkeling van kwaliteit. In de natuur is veel onverschilligheid en zijn morele overwegingen meestal afwezig. Overleven van de soort is belangrijk. Maar op het niveau van de mens komt er iets bij: de keuze voor een baby uit liefde. Die liefde is nodig om de energie op te brengen om voor het kind te zorgen.

Liefde speelt geen rol bij lichaamscellen of organen. Maar bij de mens wel. En daarmee wordt de eindeloze cyclus van verbinden en ontbinden meer dan alleen een biologisch proces. Het wordt een bewuste dans tussen autonomie en verbondenheid, tussen vrijheid en liefde, die ons in staat stelt te groeien en te transcenderen.

De dans tussen twee krachten

Liefde zonder vrijheid wordt verstikking. Vrijheid zonder liefde wordt eenzaamheid. Pas wanneer beide krachten in balans zijn, ontstaat er ruimte voor werkelijke groei.

Het hele leven is een oefening in het navigeren tussen deze twee polen: wanneer verbinden, wanneer loslaten? Wanneer vasthouden, wanneer vrijlaten? Deze vragen hebben geen definitief antwoord. Ze vragen om wijsheid, om aanwezigheid, om het vermogen om te voelen wat op elk moment nodig is.

Dat is de kunst van het leven: de dans tussen liefde en vrijheid, tussen verbinding en autonomie, tussen samen en apart. En in die dans ligt de mogelijkheid tot transcendentie – het overstijgen van de gewone manier van zijn en het ontdekken van een diepere dimensie van bestaan.