Deugden en hoofdzonden in en uit balans
In dit artikel behandelen we hoofdzonden niet vanuit een religie (die wil disciplineren), maar vanuit een karakter (dat in balans wil zijn). Een lui en hoogmoedig persoon vindt weinig waardering in zijn omgeving. Wat kan iemand met een problematisch karakter of persoonlijkheid doen om de balans weer te herstellen? Wat zijn belangrijke invloeden op onze geestelijke balans? En wat kunnen we doen om uit balans weer in evenwicht te komen? We koppelen inzichten over balans aan zwaktes en deugden.
Drie componenten van balans
Drie belangrijke componenten, waarvan het belangrijk is dat zij een balans in het leven vormen, zijn autonomie, kwaliteit en verbinding. De balans binnen elk component levert vrijheid, creativiteit en liefde op. De onbalans levert afhankelijkheid, verveling of eenzaamheid op.
Een voorbeeld van onbalans is "verslaving aan drugs". Drugsverslaafden zijn afhankelijk van hun kicks. Ze zijn niet verbonden met anderen, wanneer zij high zijn of stelen om aan geld voor dope te komen. Zij streven naar snelle bevrediging via drugs, maar in de tussentijd verslechtert de kwaliteit van hun leven wanneer de drugs zijn uitgewerkt.
Er zijn combinaties van positieve, ideale (+) of negatieve, uit balans zijnde (-) uitdrukkingen van "autonomie", "kwaliteit" en "verbinding".
| Afhankelijkheid (-) |
Verveling (-) |
Eenzaamheid (-) |
onbalans |
| Autonomie |
Kwaliteit |
Verbinding |
balans |
| Vrijheid (+) |
Creativiteit (+) |
Liefde (+) |
ideaal |
Slechts één van deze combinaties is overwegend positief: innerlijke en externe vrijheid beleven als autonomie, kwaliteit ervaren of scheppen, liefde ontvangen en geven in verbinding. Dit vertegenwoordigt een gelukkig (makend) evenwicht.
De overige, meer of minder ongebalanceerde combinaties, kunnen we zien als valkuilen voor de klassieke zeven hoofdzonden. Voor wie hoofdzonde een te religieus beladen term is: lees voor hoofdzonde "zwakte".
Hoofdzonden als onbalans
Volgens neuropsycholoog Margriet Sitskoorn hebben hoofdzonden een eigen plek in het menselijk brein. Volgens Sitskoorn "zetten ze ons aan tot asociaal gedrag, maar ze hebben ook iets sociaals (zelfs een deugd) in zich". In haar boek Passies van het brein beantwoordt ze de vraag waarom we aan onze zonden blijven toegeven.
Volgens de katholieke kerk liggen de hoofdzonden aan de basis van vele andere "zonden". Een hoofdzonde wordt hier opgevat als een zwakte oftewel een ontbrekende of misvormde deugd (ondeugd). Voor onszelf kunnen we dit zo begrijpen dat een beperkt aantal ondeugden aan de basis van zwaktes liggen.
Hieronder beschrijven we de zeven hoofdzonden vanuit de combinaties van (on)balans in autonomie, kwaliteit en verbinding. We beschrijven (met behulp van de Latijnse termen) het resultaat in termen van "zwakte" en het contrast met de "deugd".
We beginnen met de ideale combinatie van componenten die - mits in balans - leidt tot gelukkig zijn en we eindigen met het ontbreken van de drie componenten: een onbalans gekenmerkt door passiviteit, gemakzucht en onverschilligheid, resulterend in de zevende zwakte of hoofdzonde: luiheid.
Het ideaal: balans in alles |
|
|
|
|
|
|
|
|
| Autonomie |
Kwaliteit |
Verbinding |
balans |
| Vrijheid (+) |
Creativiteit (+) |
Liefde (+) |
|
Ideaal is leven in vrijheid en liefde en creatief bezig te zijn. Maar niemand is perfect en zuiver geluk duurt maar kort. Het leven is een constant (opnieuw) zoeken naar evenwicht waaruit je accepteert en rustig kunt observeren dat geluk voorbij gaat en weer opbloeit. |
|
| Superbia |
Hoogmoed |
|
|
Superbia, de Latijnse benaming voor hoogmoed of ijdelheid (Grieks: hybris). Het wordt beschouwd als de ergste van de zeven hoofdzonden en eveneens de eerste: alle andere zonden komen uit superbia voort. Met superbia wordt het verlangen bedoeld om belangrijker of aantrekkelijker te zijn, of een liefde voor zichzelf.
De slang uit de Bijbel verleidde Adam en Eva om kennis te nemen van goed en kwaad en zo gelijk te worden aan God. Hun straf was dat zij uit het paradijs werden verdreven. In onze wereld is het oordelen, wat wij mensen voortdurend doen, de reden dat wij niet paradijselijk kunnen samenleven. Het daarvan bewust worden is een mogelijke uitweg.
|
|
Arrogantie (-) |
Manipulatie (-) |
|
| Autonomie |
Kwaliteit |
Verbinding |
onbalans |
| Eigenwaarde (+) |
|
|
|
|
Evenwaardigheid |
Inlevingsvermogen |
missend |
Kenmerken van hoogmoed:
- Positieve component: eigenwaarde
- Negatieve componenten: arrogantie en manipulatie
- Bijbehorende deugd: bescheidenheid
- Missend: evenwaardigheid en inlevingsvermogen
In hoogmoed zit nog iets van autonomie, namelijk eigenwaarde, maar het ontbreekt aan kwaliteit en verbinding. Die zijn verworden tot zwaktes als manipulatie en arrogantie.
Hoe weer in balans komen? Wil iemand af van hoogmoed en nederiger worden, dan is de boodschap om bescheidener te worden door te kijken naar gelijkwaardigheid (kwaliteit) en inlevingsvermogen (verbinding). Deze eigenschappen zijn missend en te ontwikkelen.
Mensen met hoogmoed willen het gevoel hebben nodig te zijn en onderdrukken hun eigen behoeftigheid. Deze schijnbare sociale houding kan leiden tot arrogantie, omdat ze neigen tot manipuleren en niet uitkomen voor hun eigen behoeftes. |
|
| Avaritia |
Hebzucht |
|
|
Avaritia, de Latijnse benaming voor hebzucht, is het verlangen naar macht, geld, rijkdom of bezittingen, met name als door het bezit van een van deze je een ander hetzelfde bezit ontzegt. De misdaden die hieruit voortkomen zijn ontrouw, verraad, omkoping en diefstal. Zij ontstaan door geweld, manipulatie of misbruik van autoriteit. |
|
|
Gierig (-) |
|
| Autonomie |
Kwaliteit |
Verbinding |
onbalans |
| Onafhankelijk (+) |
Scherpzinnig (+) |
|
|
|
|
Vrijgevigheid |
missend |
Kenmerken van hebzucht:
- Positieve componenten: onafhankelijkheid en scherpzinnigheid
- Negatieve component: gierigheid
- Bijbehorende deugd: gulheid
- Missend: vrijgevigheid
Hebzucht ontstaat wanneer iemand wel onafhankelijk en scherpzinnig is, maar die eigenschappen gebruikt om te hamsteren in plaats van te delen. De verbinding met anderen ontbreekt.
Hoe weer in balans komen? Ontwikkel vrijgevigheid door te leren dat delen je onafhankelijkheid niet bedreigt, maar juist versterkt door betekenisvolle verbindingen te creëren.
Mensen met hebzucht zijn introvert, leergierig, analytisch en inzichtelijk. Ze hebben een sterke behoefte om alles te weten en te begrijpen, onafhankelijk te zijn en te voorkomen dat ze een gek figuur slaan. Ze vertrouwen op hun eigen bronnen en zoeken veiligheid in kennis, maar vergeten dat delen van kennis en middelen waarde creëert. |
|
| Invidia |
Jaloezie |
|
|
| Invidia, de Latijnse benaming voor afgunst, jaloezie of nijd. |
| Teruggetrokken (-) |
|
|
|
| Autonomie |
Kwaliteit |
Verbinding |
onbalans |
|
Ambitieus (+) |
Empatisch (+) |
|
| Zelfstandig |
|
|
missend |
Kenmerken van jaloezie:
- Positieve componenten: ambitieus en empatisch
- Negatieve component: teruggetrokkenheid
- Bijbehorende deugd: zelfkennis
- Missend: zelfstandigheid
Jaloezie ontstaat wanneer iemand wel ambitieus en empatisch is, maar zich terugtrekt omdat ze de autonomie missen om voor zichzelf op te komen. Ze vergelijken zich constant met anderen.
Hoe weer in balans komen? Ontwikkel zelfkennis en zelfstandigheid. Leer dat je eigen pad waardevol is zonder constant te vergelijken met anderen. Je ambities en empathie kunnen beter worden ingezet als je vanuit eigen kracht handelt.
Mensen met jaloezie zijn gevoelig, warm en scherpzinnig. Ze willen graag anders zijn dan de rest, zijn jaloers op het gewone en normale leven, maar verafschuwen dit tegelijkertijd. Ze willen opvallen in hun apartheid, maar missen de autonomie om echt voor zichzelf te kiezen. |
|
| Ira |
Woede |
|
|
| Ira, de Latijnse benaming voor woede, gramschap, toorn of wraak. |
| Inflexibel (-) |
|
Oordelend (-) |
|
| Autonomie |
Kwaliteit |
Verbinding |
onbalans |
|
Integer (+) |
|
|
| Attent |
|
Toegewijd |
missend |
Kenmerken van woede:
- Positieve component: integriteit
- Negatieve componenten: inflexibiliteit en oordelend gedrag
- Bijbehorende deugd: (naasten)liefde
- Missend: attent en toegewijd zijn
Woede ontstaat wanneer iemand wel integer is, maar die integriteit rigide toepast zonder aandacht voor nuance en zonder toegewijde verbinding met anderen. Het resultaat is inflexibiliteit en oordelend gedrag.
Hoe weer in balans komen? Leer attent te zijn voor context en omstandigheden en ontwikkel toewijding aan mensen in plaats van alleen aan principes. Integriteit kan zachter en effectiever zijn.
Mensen met woede zijn realistisch, consciëntieus en principieel. Ze zijn gedreven om een correct leven te leiden, willen zichzelf en de wereld graag verbeteren, zien boosheid als karakterfout en bedwingen het daarom. Ze leven nauwkeurig volgens normen en proberen de wereld te verbeteren, maar vergeten daarbij de menselijke maat. |
|
| Luxuria |
Wellust |
|
|
| Luxuria, de Latijnse benaming voor onkuisheid, lust of wellust. Beschouwd als een ongewenst derivaat voortkomend uit de voortplantingsdrift. |
| Egocentrisch (-) |
Opstandig (-) |
|
|
| Autonomie |
Kwaliteit |
Verbinding |
onbalans |
|
|
Gepassioneerd (+) |
|
| Zelfbeheerst |
Ingetogen |
|
missend |
Kenmerken van wellust:
- Positieve component: gepassioneerd
- Negatieve componenten: egocentrisch en opstandig
- Bijbehorende deugd: respect
- Missend: zelfbeheersing en ingetogenheid
Wellust ontstaat wanneer passie niet wordt gebalanceerd met autonomie (zelfbeheersing) en kwaliteit (ingetogenheid). Het resultaat is egocentrisme en opstandigheid.
Hoe weer in balans komen? Ontwikkel zelfbeheersing en ingetogenheid. Passie is waardevol, maar heeft richting en maat nodig om constructief te zijn. Respect voor jezelf en anderen ontstaat door bewuste keuzes.
Mensen met wellust zijn direct, onafhankelijk, zelfverzekerd en beschermend. Ze hebben een sterke behoefte om zelfstandig en sterk te zijn en om gevoelens van zwakheid en afhankelijkheid te vermijden. Ze hebben een krachtige uitstraling en zijn niet bang om hun boosheid te uiten, maar missen de rem van zelfbeheersing. |
|
| Gula |
Vraatzucht |
|
|
| Gula, de Latijnse benaming voor onmatigheid, gulzigheid of vraatzucht. |
|
Manisch (-) |
|
|
| Autonomie |
Kwaliteit |
Verbinding |
onbalans |
| Grenzeloos (+) |
|
Gretig (+) |
|
|
Tevreden |
|
missend |
Kenmerken van vraatzucht:
- Positieve componenten: grenzeloosheid en gretigheid
- Negatieve component: manie
- Bijbehorende deugd: matigheid
- Missend: tevredenheid
Vraatzucht ontstaat wanneer grenzeloosheid en gretigheid niet worden gebalanceerd met kwaliteit (tevredenheid). Het resultaat is manisch gedrag en eindeloos verlangen naar meer.
Hoe weer in balans komen? Ontwikkel tevredenheid. Leer genieten van wat er is, in plaats van constant te jagen naar het volgende. Grenzeloosheid en gretigheid zijn krachtige drijfveren, maar zonder tevredenheid leiden ze tot uitputting.
Mensen met vraatzucht zijn energiek, levendig en optimistisch. Ze hebben een sterke behoefte om gelukkig te zijn en leuke activiteiten te organiseren, proberen pijn en lijden te vermijden, willen hun steentje bijdragen aan de wereld en mijden onplezierige emoties. Ze denken in beelden, hebben een sterke helikopterview, leggen makkelijk verbanden en overzien complexe situaties, maar missen rust en tevredenheid. |
|
| Acedia |
Luiheid |
|
|
Acedia, de Latijnse benaming voor gemakzucht, traagheid, luiheid, of vadsigheid. Moderne varianten zijn: (spirituele) onverschilligheid, niet betrokken zijn, sociale luiheid. |
Passief (-)
|
Gemakzuchtig (-)
|
Onverschillig (-)
|
|
| Autonomie |
Kwaliteit |
Verbinding |
onbalans |
|
|
|
|
| Spontaan |
Zorgvuldig |
Betrokken |
missend |
Kenmerken van luiheid:
- Positieve componenten: geen
- Negatieve componenten: passiviteit, gemakzucht en onverschilligheid
- Bijbehorende deugd: ijver
- Missend: spontaniteit, zorgvuldigheid en betrokkenheid
Luiheid is de meest fundamentele onbalans: alle drie de componenten ontbreken. Er is geen autonomie (passief), geen kwaliteit (gemakzuchtig) en geen verbinding (onverschillig).
Hoe weer in balans komen? Begin klein met één aspect: ontwikkel spontaniteit (durf iets te doen), zorgvuldigheid (doe het goed) of betrokkenheid (doe het met anderen). Elke stap doorbreekt de cirkel van luiheid.
Mensen met luiheid zijn ontvankelijk, goedaardig en ondersteunend als ze in balans zijn. Ze hebben een sterke behoefte om de vrede te bewaren, op te gaan in anderen en conflicten te vermijden. Ze nemen eigenschappen van anderen over en kunnen daarmee zeer verschillende verschijningsvormen hebben. Ze zijn meegaand en zich vaak niet bewust van hun boosheid, maar in de onbalans verdwijnen ze in passiviteit en onverschilligheid. |
Conclusie
De zeven hoofdzonden zijn geen morele veroordelingen, maar signalen van onbalans. Door te kijken welke van de drie basiscomponenten - autonomie, kwaliteit, verbinding - ontbreekt of verworden is, kunnen we gericht werken aan herstel van evenwicht.
De weg naar een gebalanceerd leven vraagt om:
- Autonomie: vrijheid en eigenwaarde zonder arrogantie;
- Kwaliteit: creativiteit en integriteit zonder dwangmatigheid;
- Verbinding: liefde en empathie zonder jezelf te verliezen.
Niemand is perfect en geluk is tijdelijk. Maar door bewust te blijven van deze drie componenten kunnen we steeds opnieuw zoeken naar evenwicht.
|