Van zien naar blijven staan
Non-duaal inzicht, angst en verantwoordelijkheid
Non-duaal inzicht kan ultrakort zo worden samengevat: het besef dat de scheiding tussen ik en wereld, tussen mij en de ander, reëel is in het dagelijks functioneren, maar niet absoluut. Ervaringen verschijnen, gevoelens komen op, gedachten vormen zich, maar zij vallen niet samen met wie wij zijn. Dat inzicht is meestal tijdelijk. Wat blijft, is de mogelijkheid om iets minder volledig mee te gaan in wat zich aandient.
Dat besef is geen ontsnapping aan de werkelijkheid. Integendeel. Het maakt juist mogelijk om haar nuchterder onder ogen te zien.
Angst als menselijk gegeven
Angst hoort bij het mens-zijn. Zij waarschuwt, beschermt en scherpt de aandacht. Zonder angst zouden we roekeloos zijn. In die zin is angst geen probleem dat opgelost moet worden.
Wat wel problematisch wordt, is de manier waarop angst kan worden losgemaakt van haar directe aanleiding en vervolgens wordt versterkt, herhaald en gekanaliseerd. Dan verandert angst van een reactie in een toestand. En van een toestand in een middel.
Angst vernauwt het perspectief. Zij verkleint de wereld tot wat onmiddellijk bedreigend lijkt. Complexiteit wordt ervaren als gevaarlijk, nuance als zwakte, twijfel als verraad. In die vernauwing wordt de behoefte aan duidelijke verhalen groot.
Angst als instrument
Juist omdat angst zo krachtig werkt, kan zij worden ingezet. Niet altijd bewust kwaadaardig, maar wel systematisch. Wie angst weet op te roepen, krijgt aandacht. Wie haar kan benoemen en richten, krijgt invloed. Wie haar kan blijven voeden, kan eraan verdienen.
Dat verdienmodel hoeft niet alleen financieel te zijn. Het kan ook gaan om status, macht, aanhang of morele superioriteit. Angst bindt mensen, maar zij bindt hen aan het verhaal dat haar verklaart.
In zulke verhalen wordt de werkelijkheid vereenvoudigd:
- er is een duidelijke oorzaak;
- er is een aanwijsbare schuldige;
- er is een snelle oplossing.
Wie zich in angst bevindt, vraagt zelden of dat verhaal klopt. Angst vraagt om houvast, niet om waarheid.
Angst als vernauwd bewustzijn
Angst vernauwt het bewustzijn. Zij richt de aandacht op wat bedreigend lijkt en sluit andere mogelijkheden tijdelijk af. Dat is geen zwakte, maar een oeroude beschermingsreactie. In situaties van acuut gevaar is deze vernauwing functioneel. Zij maakt snel handelen mogelijk.
Problematisch wordt het wanneer angst geen momentopname meer is, maar een toestand. Dan blijft het bewustzijn in een voortdurende staat van paraatheid. Alternatieven worden niet meer gezien, nuance voelt onveilig, en verandering lijkt onmogelijk of zelfs bedreigend.
In die zin vertoont langdurige angst overeenkomsten met traumatische reacties. Niet omdat elke angst traumatisch is, maar omdat het mechanisme vergelijkbaar is: het perspectief sluit zich. De wereld wordt kleiner, overzichtelijker en tegelijk dreigender.
Van buitenaf lijkt het soms alsof iemand “gewoon anders zou kunnen denken”. Van binnenuit is die ruimte er vaak niet. Niet door onwil, maar door vernauwd bewustzijn.
Non-duaal inzicht biedt hier geen oplossing, maar wel een opening. Niet door angst te ontkennen, maar door haar niet volledig samen te laten vallen met wie iemand is. Dat kleine verschil -angst ervaren zonder erin te verdwijnen- kan al voldoende zijn om het bewustzijn iets te laten ademen.
Het non-duale tegengewicht
Hier wordt zichtbaar waarom non-duaal inzicht maatschappelijk relevant is, zonder activistisch te worden. Het biedt geen alternatief verhaal, maar onderbreekt de vanzelfsprekendheid van elk verhaal dat totale instemming eist.
Niet door angst te ontkennen. Wel door haar niet absoluut te maken.
Wanneer iemand niet volledig samenvalt met zijn angst, ontstaat ruimte. Ruimte om te voelen zonder direct te handelen. Ruimte om te luisteren zonder meteen te kiezen. Ruimte om te twijfelen zonder zichzelf te verliezen.
Die ruimte maakt iemand minder vatbaar voor manipulatie. Niet slimmer, niet beter, maar minder grijpbaar.
Blijven staan onder druk
Blijven staan betekent hier: aanwezig blijven zonder meegezogen te worden. Niet verharden, niet vluchten, niet meeschreeuwen. Dat vraagt geen heldendom, maar stabiliteit.
Die stabiliteit ontstaat niet uit gelijk hebben, maar uit het verdragen van onzekerheid. Wie niet onmiddellijk hoeft te weten wie gelijk heeft, kan waarnemen wat er gebeurt. Wie niet hoeft te winnen, kan blijven kijken.
Dit is geen passieve houding. Het vraagt juist inspanning om niet mee te gaan in de versnelling die angst veroorzaakt.
Elkaar ondersteunen zonder de wereld te dragen
Het belangrijke punt is dit: niemand hoeft de last van de wereld op zijn schouders te nemen. Non-duaal inzicht wijst niet naar wereldverbetering, maar naar nabijheid.
Elkaar ondersteunen begint klein:
- door angst bij de ander te erkennen zonder haar te versterken;
- door vragen te stellen die openen in plaats van sluiten;
- door niet elk gesprek te laten kantelen naar overtuigen of weerleggen.
Wie zo aanwezig is, biedt iets wezenlijks: een plek waar angst niet hoeft te escaleren.
Dat is geen oplossing voor alles. Maar het is wel iets wat ieder individu kan doen, zonder zichzelf te verliezen of moreel te overschatten.
Grenzen en verantwoordelijkheid
Dit betekent niet dat alles toelaatbaar wordt. Soms is het nodig om grenzen te stellen. Soms om niet mee te gaan in verhalen die schade veroorzaken. Soms om simpelweg nee te zeggen.
Non-duaal inzicht maakt die nee niet harder, maar helderder. Zij komt niet voort uit afwijzing van de ander, maar uit trouw blijven aan wat klopt.
Wat blijft staan
Van zien naar blijven staan is geen grootse beweging. Het is een dagelijkse oefening in helderheid. Angst zal blijven bestaan. Pogingen om haar te benutten ook.
Wat verandert, is de mate waarin wij daarin worden meegetrokken.
Niet door sterker te worden dan de wereld, maar door iets minder volledig te verdwijnen in haar verhalen.
Dit was het tweede artikel van het drieluik: van resonantie, via nabijheid, naar maatschappelijke helderheid.