Inzicht, eenheid en resonantie

Van zien naar blijven staan

Non-dualiteit vraagt geen bijzondere ervaring of voorkennis, alleen de bereidheid om woorden langzaam te laten bezinken - zoals bij het beschouwen van de spiralen verderop. Non-dualiteit wordt vaak benaderd alsof zij een toestand beschrijft die bereikt en vastgehouden kan worden. In de praktijk toont zij zich eerder als een helder moment. Kort, onmiskenbaar en vervolgens weer verdwenen. Dat verdwijnen is geen tekortkoming, maar een aanwijzing. De eenheid van alles is niet iets wat verschijnt en verdwijnt. Alleen het inzien ervan doet dat.

Dit onderscheid is cruciaal. Wie eenheid als ervaring wil vasthouden, maakt er opnieuw een object van. Daarmee wordt zij onvermijdelijk weer onderdeel van de dualiteit die zij juist doorzichtig maakte. Inzicht daarentegen erkent zijn eigen voorlopigheid. Het weet dat het niet kan blijven en juist daardoor hoeft het niet verdedigd te worden.

Eenheid is geen toevoeging aan de werkelijkheid, maar haar achtergrond. Inzicht is het moment waarop die achtergrond even zichtbaar wordt (bijvoorbeeld in de vorm van een top- of eenheidservaring). Dat moment is per definitie tijdelijk, omdat leven vraagt om onderscheid, niet om onevenwaardigheid. Om handelen, kiezen, spreken en zwijgen is een ik-perspectief noodzakelijk. Dat perspectief verdwijnt niet. Het wordt slechts even gerelativeerd.

Resonantie als blijvend effect

Wat blijft na een eenheidservaring is geen eenheid, maar resonantie. Zoals een klank nog even in de ruimte blijft hangen nadat hij is aangeslagen. De ervaring zelf verdwijnt, maar de toon zet zich voort in hoe de wereld wordt waargenomen.

Die resonantie uit zich niet spectaculair. Zij laat zich herkennen in kleine verschuivingen. Minder neiging tot verharding. Minder haast om standpunten te betrekken. Meer bereidheid om het niet-weten uit te houden. Grenzen blijven zichtbaar, maar hun scherpte neemt af. Ze worden functioneel, niet absoluut.

Hier wordt duidelijk waarom non-duaal inzicht tegelijk beperkt en omvangrijk kan zijn. Beperkt in duur en overdraagbaarheid. Omvangrijk in reikwijdte. Het verandert niet wat er gebeurt, maar het kader waarin gebeurtenissen betekenis krijgen. Daarmee beïnvloedt het alles, zonder zelf voortdurend aanwezig te hoeven zijn.

Wu wei en niet-forceren

Deze resonantie sluit nauw aan bij het taoïstische begrip wu wei. Niet als techniek, maar als houding. Wu wei betekent niet niets doen, maar eerder niet doen: niets forceren wat zich niet laat forceren. Het onderscheidt handelen dat voortkomt uit afstemming van handelen dat voortkomt uit verzet.

Na non-duaal inzicht wordt zichtbaar hoeveel handelen eigenlijk een reactie is op ongemak. Op onzekerheid, op controleverlies, op angst om betekenisloos te zijn. Wu wei wijst niet naar passiviteit, maar naar handelen dat niet voortkomt uit die kramp.

Wanneer inzicht de vanzelfsprekendheid van het ik even losweekt, ontstaat ruimte. In die ruimte kan handelen ontstaan zonder dat het volledig geclaimd hoeft te worden door een ‘ik doe dit’. Het gebeurt en pas daarna wordt het toegeschreven. Dat maakt handelen lichter en vaak preciezer.

Alledaagsheid zonder verheffing

Belangrijk is dat dit alles zich niet afspeelt buiten het alledaagse leven. Integendeel. Juist daar wordt de resonantie zichtbaar. In gesprekken. In irritaties. In momenten van keuze of terughoudendheid.

Non-duaal inzicht maakt het niet onmogelijk om boos te worden of geraakt te zijn. Het maakt wel zichtbaar dat die gevoelens verschijnen binnen een groter geheel. Ze hoeven niet ontkend te worden, maar ook niet onmiddellijk geacteerd. Er ontstaat ruimte tussen impuls en reactie.

Die ruimte is geen morele verdienste. Ze is een gevolg. Een gevolg van het feit dat de identificatie met het gevoel even minder totaal is. Dat maakt verantwoordelijkheid mogelijk zonder zelfverwijt en betrokkenheid zonder zelfverlies.

Ethiek zonder fundamentalisme

Vanuit deze resonantie krijgt ethiek een andere toon. Niet als systeem van regels, maar als gevoeligheid voor samenhang. Schade aan de ander wordt niet vermeden omdat het verboden is, maar omdat zij dissonant voelt. Zij klopt niet binnen het ervaren geheel.

Vrijheid blijft essentieel, maar verliest haar absolutisme. Vrijheid die zichzelf loszingt van samenhang wordt willekeur. Vrijheid die haar eigen grenzen herkent, blijft vrijheid zonder destructief te worden. Dit raakt aan het eenvoudige maar diepgaande principe dat vrijheid ophoudt waar die van de ander begint (analoog aan de Gouden Regel).

Dat principe is geen externe norm, maar een afgeleide van ervaren eenheid. Wanneer afscheiding niet langer absoluut wordt beleefd, wordt het vanzelfsprekend om rekening te houden met de ander zonder jezelf te ontkennen.

Grenzen en verantwoordelijkheid

Tegelijkertijd heft non-duaal inzicht grenzen niet op. Dat zou een misverstand zijn. Juist omdat het onderscheid terugkeert, blijven wetten, afspraken en verantwoordelijkheden noodzakelijk. Wu wei betekent niet dat alles vanzelf goed komt. Het betekent dat onderscheid wordt gemaakt tussen wat gestuurd moet worden en wat gedragen kan worden.

Dit voorkomt twee valkuilen. Moreel relativisme, waarin alles even geldig wordt. En spirituele verhevenheid, waarin men zich boven het gewone plaatst. Beide zijn vormen van ontsnapping. Resonantie vraagt juist om aanwezigheid in het concrete, om gewaarzijn en evenwaardigheid.

De bescheiden kracht van inzicht

Misschien is de grootste kracht van non-duaal inzicht wel zijn bescheidenheid. Het belooft geen permanente staat, geen voltooiing, geen verlossing. Het vraagt alleen om gezien te worden wanneer het zich aandient en losgelaten te worden wanneer het verdwijnt.

Die bescheidenheid maakt het levensvatbaar. Niet als ideaal, maar als oriëntatie. Het leven hoeft niet veranderd te worden. Alleen de toon waarin het wordt gespeeld verschuift.

Zo wordt inzicht geen bezit, maar een herinnering. Geen waarheid die verdedigd moet worden, maar een perspectief dat af en toe terugkeert. En misschien is dat voldoende. Niet leven vanuit eenheid, maar leven met het besef dat afscheiding nooit volledig is.

Dit essay gaat verder over in omgaan met angst en aanwezig te blijven zonder jezelf te verliezen.