Niet honderd procent verbonden

Over limerence, verslaving, verlies en de kunst van het loslaten

De eis van honderd procent

In een aantal Nederlandse woorden zit een klein werkwoord verstopt: laten. Loslaten, toelaten, overlaten, gelaten. Het valt nauwelijks op, maar het verbindt woorden die op het eerste gezicht weinig met elkaar te maken hebben. Wie loslaat, laat iets gaan. Wie gelaten is, laat het leven komen zoals het komt. Beide vragen hetzelfde: ophouden met grijpen. Het Engels heeft er een luchtiger uitdrukking voor: go with the flow. Meebewegen met de stroom, in plaats van ertegenin te zwemmen of je vast te klampen aan de oever.

Nergens blijkt dat laten zo moeilijk als in de liefde. We willen weten waar we staan. Is de ander er morgen nog? Meent hij wat hij zegt? Kijkt zij nog weleens naar een ander? Hoe dichter iemand ons komt, hoe groter de behoefte aan zekerheid. Maar juist die zekerheid kan niemand geven, ook niet met de beste bedoelingen. De ander is een vrij mens en kan morgen anders kiezen. Of het leven kiest voor hem.

Dat ligt niet aan een gebrekkige relatie. Het hoort bij elke verbinding tussen twee mensen die vrij zijn. Een verbinding die voor honderd procent zeker is, is eigenlijk geen verbinding meer. Het is een bezit geworden. Wat je bezit, hoef je niet te vertrouwen en wat je niet hoeft te vertrouwen, kun je ook niet werkelijk liefhebben. Zonder vrijheid geen liefde, zonder liefde geen vrijheid.

Toch ervaren we het ontbreken van zekerheid meestal als een tekort, als een gat dat gedicht moet worden. Dat dichten gebeurt op allerlei manieren. De een houdt vast, de ander houdt afstand. Weer een ander raakt verslingerd aan iemand die nooit beschikbaar was, of zoekt zekerheid in een middel, een gewoonte of een tweede relatie. Dit essay gaat over die pogingen. Over wat ze gemeen hebben en over wat er gebeurt als je ze –heel af en toe– laat varen.

Twee angsten, één onzekerheid

Wie bang is om verlaten te worden, houdt vast. Hij wil weten waar de ander is, vraagt om bevestiging, leest betekenis in elk uitblijvend berichtje. Wie bang is om zich te binden, doet het omgekeerde. Hij houdt een slag om de arm, laat zich niet helemaal kennen, zorgt dat er altijd een uitweg is. De eerste lijkt te veel te willen, de tweede te weinig. Daarom worden ze meestal als tegenpolen gezien.

Toch komen ze uit dezelfde bron. Beide zijn een antwoord op het feit dat je de ander niet in de hand hebt. De een probeert die onzekerheid op te heffen door de ander zo dicht mogelijk bij zich te houden. De ander probeert haar onschadelijk te maken door zelf nooit zo dichtbij te komen dat een verlies pijn zou doen. Het eerste is een vorm van grijpen, het tweede een vorm van wegduiken. Laten doen ze geen van beiden.

Wie het menselijke overlevingssysteem kent, herkent hier oude reacties. Verlatingsangst zoekt het in vechten om de ander, in voeden en in verleiden: zorgen dat je onmisbaar of aantrekkelijk genoeg blijft. Bindingsangst zoekt het in vluchten of verstarren: weggaan voordat het spannend wordt, of blijven maar je innerlijk niet laten raken. Het zijn geen karakterfouten. Het zijn reflexen die ooit bescherming boden en die in een liefdesrelatie vaak het tegendeel bewerkstelligen van wat ze beogen.

Opvallend is hoe vaak de twee elkaar opzoeken. Harriet Lerner beschreef het patroon van de achtervolger en de afstandhouder: hoe harder de een trekt, hoe verder de ander terugwijkt en hoe verder die terugwijkt, hoe harder er getrokken wordt. Beiden houden zo de dans gaande die ze allebei het liefst zouden beëindigen. Het merkwaardige is dat de rollen kunnen omdraaien. Wie in de ene relatie de achtervolger was, kan in de volgende de afstandhouder zijn. Dat maakt duidelijk dat het niet om twee soorten mensen gaat, maar om twee bewegingen die in ieder van ons kunnen opkomen.

Wat zou er gebeuren als beide bewegingen even tot rust kwamen? Als de achtervolger ophield met trekken en de afstandhouder ophield met wijken? Dan ontstaat er een moment waarin niemand iets regelt. De onzekerheid is er nog steeds, maar ze hoeft niet meer opgelost te worden. Dat moment is ongemakkelijk. Het is ook het enige moment waarin vertrouwen een kans krijgt.

Bij sommige mensen komt dat moment nooit. Hun verlangen hecht zich juist aan iemand bij wie de onzekerheid nooit verdwijnt. Daarover gaat het volgende deel.

Limerence: vasthouden aan wat je niet hebt

In 1979 gaf de psychologe Dorothy Tennov een naam aan een toestand die veel mensen kennen maar zelden benoemen: limerence. Het lijkt op verliefdheid, maar het is iets anders. De ander dringt zich voortdurend op aan je gedachten, of je dat nu wilt of niet. Je speelt gesprekken opnieuw af, leest betekenis in een blik, wacht op een teken dat misschien nooit komt. Wat het onderscheidt van gewone verliefdheid, is de onrust. Er is weinig warmte in, vooral spanning.

Die spanning heeft een opvallende voedingsbodem: onzekerheid. Limerence bloeit niet bij iemand die duidelijk ja zegt en ook niet bij iemand die duidelijk nee zegt. Ze bloeit in het tussengebied. Een berichtje dat soms wel en soms niet komt. Een hartelijkheid die de ene dag warm is en de volgende dag koel. Het brein reageert daarop zoals op een gokautomaat die af en toe uitbetaalt: juist het onvoorspelbare houdt de hoop levend. Een automaat die altijd uitbetaalt, wordt saai. Een die nooit uitbetaalt, laat je na een tijdje staan. Het is de afwisseling die je vasthoudt.

Daarmee wordt zichtbaar waar het verlangen zich eigenlijk op richt. Niet zozeer op de ander zoals die werkelijk is, met zijn gewone kanten en tegenstrijdigheden. Eerder op het moment waarop de onzekerheid eindelijk zou verdwijnen: het moment waarop de ander zegt dat hij ook van jou houdt en het nooit meer zal betwijfelen. De ander wordt zo een scherm waarop een behoefte geprojecteerd wordt die ouder is dan deze relatie. Vaak zelfs ouder dan alle relaties.

Zo bekeken is limerence een uitvergrote vorm van verlatingsangst. Alleen hecht ze zich aan iemand die je nog niet hebt, of nooit gehad hebt. Je bent bang iets te verliezen wat je niet bezit. Dat klinkt absurd, maar van binnenuit voelt het als het meest wezenlijke wat er is. Precies daardoor is het zo moeilijk om los te laten: er is niets concreets om los te laten, alleen een mogelijkheid. Mogelijkheden lijken onuitputtelijk.

Wat helpt, is zelden een besluit. Wie zichzelf verbiedt aan de ander te denken, denkt alleen maar meer aan hem. Eerder helpt het om te zien wat er gebeurt: dat het niet de ander is die je vasthoudt, maar de onzekerheid. Wie dat ziet, kan het vasthouden een fractie losser laten. Niet in één keer, maar telkens weer. Wie dat probeert, merkt al snel hoeveel limerence lijkt op iets anders waar mensen moeilijk van loskomen.

Verslaving als niet kunnen loslaten

De psychologen Clyde Coombs en George Avrunin formuleerden een principe dat eenvoudig klinkt maar verstrekkende gevolgen heeft: goede dingen verzadigen, slechte dingen escaleren. Het eerste glas wijn is heerlijk, het vijfde voegt weinig meer toe. Maar het ongemak van het ontbreken ervan wordt bij herhaling niet kleiner. Het groeit. Wie verslaafd raakt, zoekt na verloop van tijd niet meer het genot, want dat verzadigt. Hij zoekt de opheffing van een onrust die steeds groter wordt.

Daarin lijkt verslaving sterk op limerence. Ook daar was het genot van een blik of een berichtje kort en de onrust tussendoor lang. Ook daar groeit de behoefte, terwijl de bevrediging slinkt. Het verschil zit vooral in het object. Bij limerence is het een persoon, bij verslaving een middel, een gedrag of een gewoonte. Het mechanisme is hetzelfde: iets wat tijdelijk goed voelt, wordt behandeld alsof het blijvend moet zijn. Elke keer dat het wegvalt, voelt het als een verlies dat onmiddellijk ongedaan gemaakt moet worden.

Het Nederlands heeft er een oud spreekwoord voor: het bezit van de zaak is het einde van het vermaak. Wat je hebt, verliest zijn glans. Wat je niet kunt loslaten, wordt een last. De verslaafde zit klem tussen die twee. Hij kan het niet hebben zonder dat het zijn waarde verliest en hij kan het niet missen zonder dat de onrust toeneemt. Vasthouden en verliezen worden zo één beweging.

Dat maakt verslaving ten diepste een vraagstuk over loslaten. Niet in de eerste plaats over wilskracht of discipline, maar over het vermogen om een onrust te verdragen zonder haar meteen te willen opheffen. Wie herstelt, leert vaak precies dat. Niet voor altijd, want dat is te groot om te overzien, maar voor vandaag. Een moment van onrust laten bestaan, zien dat het piekt en weer zakt en merken dat je het overleeft. Telkens opnieuw. Ook hier blijkt loslaten geen besluit, maar een oefening.

Er is een vorm van verslaving waar zelden over wordt gesproken, omdat ze zich vermomt als vrijheid. Het is de behoefte om te blijven toetsen of je nog gewild wordt.

Vreemdgaan en de markt

Over vreemdgaan bestaan veel verklaringen. Verveling, een tekort in de relatie, opwinding, wraak, een kans die zich voordeed. Ze zijn allemaal weleens waar. Toch vermoed ik dat er bij een deel van de mensen die vreemdgaan iets anders meespeelt, iets wat ze zelf zelden zo zouden noemen: ze oefenen met hoe ze in de markt liggen.

Wie zich bindt, verandert van positie. Hij is niet langer beschikbaar en daarmee verdwijnt een bevestiging die vroeger vanzelf kwam: de blik van een ander, de interesse, het gevoel nog gekozen te kunnen worden. Voor sommigen is dat een opluchting. Voor anderen voelt het als een stille onzekerheid. Ben ik nog aantrekkelijk? Zou ik nog iemand kunnen krijgen als het hier misgaat? Een avontuur buiten de relatie geeft dan antwoord op een vraag die binnen de relatie niet gesteld kan worden.

Zo bezien is dit soort vreemdgaan een vorm van bindingsangst. Niet de bindingsangst die wegloopt, maar de variant die blijft en tegelijk de deur op een kier houdt. Het lijkt op vrijheid, want je laat je niet vastleggen. Maar het is eerder het tegendeel. Wie steeds moet toetsen of hij nog gewild wordt, is afhankelijk geworden van die toetsing. Ook hier verzadigt de bevestiging en escaleert de onrust. Eén keer gekozen worden is niet genoeg om de vraag voorgoed te beantwoorden.

Onder die vraag ligt een manier van kijken die zelden wordt benoemd: het kijken in termen van waarde. Wie zichzelf ziet als iemand met een marktwaarde, ziet de ander al snel ook zo. Dan wordt een relatie een ruil, waarin je voortdurend afweegt of je niet te weinig krijgt voor wat je inbrengt. Of er elders niet meer te halen valt. Dat afwegen maakt het onmogelijk om helemaal aanwezig te zijn bij de ander, want een deel van je aandacht is altijd bij de vergelijking.

Daartegenover staat iets wat ik evenwaardigheid noem. Daarmee bedoel ik niet dat twee mensen evenveel waard zijn, maar dat de vraag naar waarde bewust buiten de verhouding wordt gehouden. De ander is niet meer of minder dan jij en ook niet meer of minder dan een ander. Hij is gewoon wie hij is. Wie zo kijkt, hoeft zichzelf niet meer te toetsen op de markt, omdat er geen markt meer is. Er is alleen nog deze ontmoeting.

Wat dat vraagt, is opnieuw een vorm van laten. De behoefte aan bevestiging laten bestaan zonder haar meteen te bevredigen. Het niet-weten of je nog gewild wordt laten voor wat het is. Dat is niet makkelijk. Het betekent wel dat je de ander niet langer gebruikt als graadmeter.

Voor wie bedrogen wordt, ligt dezelfde valkuil op de loer, maar dan van de andere kant. Daar luidt de vraag al snel: was ik niet goed genoeg? Ook dat is kijken in termen van marktwaarde, alleen nu naar binnen gericht. Het verlies dat volgt, verdient een eigen blik.

Verlies dat je niet kiest

Tot nu toe ging het over vormen van vasthouden die mensen zelf in stand houden. Maar soms wordt het loslaten je opgelegd. Een partner gaat vreemd en de relatie blijkt anders te zijn dan je dacht. Of een partner sterft en de relatie houdt op in de vorm die je kende. In beide gevallen kies je niet. Het leven laat los en jij moet volgen.

Dat maakt deze verliezen zo hard. Ze laten in één klap zien wat in gewone tijden verborgen blijft: dat de verbinding nooit een bezit was. Je kon de ander niet vasthouden, ook niet toen je dacht dat je dat wel deed. Die ontdekking is een deel van de pijn. Niet alleen het gemis van de ander, maar ook het wegvallen van een zekerheid waarvan je niet wist dat je erop leunde.

Toch zijn de twee verliezen niet gelijk. Bij vreemdgaan is het vertrouwen geschonden. Iemand heeft een keuze gemaakt die jou raakte, vaak zonder dat je ervan wist. Daar komt naast verdriet ook boosheid bij en de vraag wat er nog waar was van wat je samen had. Bij overlijden is dat anders. De ander heeft niet gekozen om te gaan. Het vertrouwen is niet beschaamd, alleen de toekomst is weggevallen. Daar is verdriet zonder verraad. Wie die twee door elkaar haalt, doet beide verliezen tekort.

Hier is ook een misverstand mogelijk. Wie over loslaten schrijft, kan de indruk wekken dat rouw een teken is dat het loslaten niet goed is gelukt. Dat is niet zo. Rouw is geen mislukt loslaten. Het is eerder de vorm die loslaten aanneemt wanneer je iemand werkelijk liefhad. De pijn hoeft niet weggewerkt te worden. Ze mag er zijn, zo lang als ze er is. Ook dat is een vorm van laten: het verdriet toelaten in plaats van het te bestrijden of te vroeg af te sluiten.

Wat je in rouw loslaat, is niet de liefde. Het is de vorm waarin die liefde bestond. Het samen ontbijten, de stem aan de telefoon, de plannen voor volgend jaar. De liefde zelf kan blijven, alleen heeft ze geen adres meer. Mensen die rouwen, ontdekken vaak pas na lange tijd dat dit kan. Dat je iemand kunt blijven liefhebben zonder hem nog te hebben.

De vraag is of dat besef alleen via het verlies kan komen. Of dat je er ook eerder iets van kunt leren, op momenten dat de ander er nog gewoon is. Daar komt een oude gedachte in beeld.

Memento mori als oefening

Volgens de overlevering stond er tijdens een Romeinse triomftocht een slaaf achter de zegevierende veldheer. Terwijl de menigte juichte, fluisterde hij hem steeds dezelfde boodschap in: bedenk dat je sterfelijk bent. Memento mori. Het was geen bedreiging en geen domper op het feest. Het was een herinnering aan de verhoudingen. Juist op het moment dat alles meezat, mocht de veldheer niet vergeten dat ook dit voorbijging.

De Stoïcijnse filosoof Epictetus trok die gedachte door naar het dagelijks leven. Hij raadde aan om bij het kussen van je kind in stilte te bedenken dat het sterfelijk is. Dat klinkt hard, bijna kil. Maar zijn bedoeling was het tegendeel. Wie beseft dat iets eindig is, houdt het niet voor vanzelfsprekend. De kus wordt dan geen gewoonte, maar een moment. Je bent er helemaal bij, juist omdat je weet dat het niet altijd zo zal zijn.

Zo begrepen is memento mori geen somberheid, maar een oefening. Een manier om het loslaten niet uit te stellen tot het moment waarop het je wordt opgelegd. Wie af en toe stilstaat bij de eindigheid van wat hij liefheeft, oefent in het kleine wat het leven later in het groot van hem kan vragen. Niet om daarmee het verdriet voor te zijn, want dat lukt niet. Wel om de ander nu al te zien als iemand die je niet bezit.

Ik denk daarbij vaak aan de salsa. In de danshouding omarm je de ander. Dat is nodig, want zonder die omarming is er geen contact en geen gezamenlijke beweging. Maar de houding is niet bedoeld om vast te houden. Je leidt en volgt, je draait en komt weer samen en wanneer het nummer eindigt, laat je los. Niemand vindt dat vreemd. Het loslaten hoort bij de dans, net zo goed als de omarming. Wie zou proberen de ander na de laatste maat vast te houden, maakt van een dans een greep.

In een relatie is dat einde minder zichtbaar, maar het is er wel. Niet alleen het grote einde van afscheid of overlijden, ook de kleine eindes van elke dag. De ander die vertrekt naar zijn werk, een avond alleen doorbrengt, een vriendschap heeft waar jij geen deel van bent. Het zijn allemaal momenten waarop je kunt oefenen. Kan ik de ander laten gaan zonder onrust? Kan ik blij zijn met zijn vrijheid, ook als die niet om mij draait?

Loslaten is geen eindtoestand die je eenmaal bereikt en daarna bezit. Het is een vaardigheid die telkens opnieuw geoefend wordt. Elke keer voelt het weer een beetje als de eerste keer. Dat maakt het vermoeiend, maar ook levend. Het levert bovendien iets op wat niet te forceren valt.

Vertrouwen als vrucht van loslaten

Vertrouwen wordt vaak gezien als iets wat je pas kunt geven als de ander het verdiend heeft. Eerst bewijs, dan vertrouwen. Maar bewijs levert hooguit zekerheid op over het verleden. Over morgen zegt het niets. Wie wacht tot hij zeker genoeg is om te vertrouwen, wacht dus eindeloos. Vertrouwen begint precies daar waar de zekerheid ophoudt.

Daarom groeit het niet uit vasthouden, maar uit loslaten. Wie de ander niet hoeft te controleren, geeft hem de ruimte om zelf te kiezen. Pas dan betekent het iets als hij blijft. Een keuze die afgedwongen is, zegt niets over de liefde. Een keuze die vrij gemaakt wordt, zegt alles. Zonder vrijheid geen liefde, zonder liefde geen vrijheid.

Er is een mooi beeld van in het boek van Chloe Dalton over een haas die ze als jong dier redde. Ze sloot het dier niet op. Het kon gaan wanneer het wilde en dat deed het ook. Maar het kwam steeds weer terug. Juist omdat de deur openstond, had die terugkeer betekenis. Bij mensen werkt het niet anders. Wie de deur dichthoudt, weet nooit of de ander zou blijven als hij kon gaan.

Dat vertrouwen in de ander hangt samen met vertrouwen in jezelf. Wie oefent in loslaten, ontdekt iets wat de angst steeds tegensprak: dat je de onrust overleeft. Dat het niet-weten pijn kan doen zonder je te vernietigen. Dat je, ook als de ander zou gaan, niet ophoudt te bestaan. Dat besef maakt het vasthouden minder dringend. Niet omdat de ander er minder toe doet, maar omdat je eigen bestaan er niet meer volledig van afhangt.

Hier komen de eerdere draden samen. De verlatingsangst die vasthoudt, de bindingsangst die op afstand blijft, de limerence die zich aan onzekerheid hecht, de verslaving die de onrust telkens wil opheffen, het toetsen van je marktwaarde. Ze proberen allemaal hetzelfde te vermijden: het moment waarop je niets kunt regelen. Vertrouwen is wat er ontstaat als je dat moment niet meer ontwijkt.

Dat vraagt geen heldendom en geen groot besluit. Het vraagt een houding tegenover het leven die zich laat beschrijven met een woord dat slecht bekendstaat, maar dat bij nader inzien meer zegt dan je zou denken.

Gelatenheid en genieten

Gelaten klinkt voor veel mensen als berusten. Als iemand die de schouders ophaalt, die niets meer verwacht en het leven maar over zich heen laat komen. Dat is lijdzaamheid: ondergaan zonder innerlijk mee te doen. Maar gelatenheid betekent iets anders. Het woord draagt hetzelfde werkwoord in zich als loslaten en toelaten. De gelaten mens is niet iemand die het heeft opgegeven, maar iemand die heeft leren laten.

De middeleeuwse mysticus Meister Eckhart sprak van Gelassenheit. Daarmee bedoelde hij geen onverschilligheid, maar een innerlijke ruimte waarin de dingen mogen zijn zoals ze zijn. Je keert je er niet van af en je grijpt er ook niet naar. Je bent er gewoon bij. Dat is precies wat het Engels bedoelt met go with the flow. Wie in een rivier zwemt, kan tegen de stroom in vechten of zich aan de oever vastklampen. Hij kan zich ook laten dragen en meebewegen. Dat laatste is geen passiviteit. Het vraagt aandacht, want de stroom verandert voortdurend.

Wie zo leeft, verdraagt wat het leven brengt. Het verlies, de onzekerheid, de ander die anders kiest dan je had gehoopt. Maar hetzelfde laten maakt ook iets anders mogelijk: genieten. Niet het genieten dat zich vastklampt en meer wil, want dat verzadigt en escaleert. Wel het genieten van een moment dat er nu is en straks niet meer. Een gesprek dat goed loopt, een avond waarop alles klopt, de ander die terugkomt terwijl hij ook had kunnen gaan.

Zo bezien zijn verdragen en genieten geen twee houdingen die elkaar afwisselen, de ene voor slechte en de andere voor goede tijden. Het zijn twee kanten van hetzelfde laten. Wie het moeilijke niet hoeft weg te duwen, hoeft het mooie ook niet vast te houden. Het een maakt het ander lichter. Het genieten wordt zelfs intenser, juist omdat je weet dat het eindig is.

Misschien is dat wat memento mori uiteindelijk fluistert. Niet: wees bang, want het gaat voorbij. Maar: kijk goed, want het is er nu. Wie dat hoort, danst anders. Hij omarmt zonder te grijpen en laat los zonder te vluchten.

De muziek speelt nog. Hoe lang weet niemand.