Vrij van, nog niet vrij tot
Over emancipatie in een tussentijd
Los zand
Wie om zich heen kijkt, ziet een samenleving die steeds meer op los zand lijkt. Afspraken zijn minder vanzelfsprekend. Een "ja" betekent vaak "misschien" en een "misschien" betekent soms niets. Verenigingen, kerken en buurten houden mensen minder vast dan vroeger. Tegelijk zie je het omgekeerde: mensen die zich juist extra inspannen om alles bij elkaar te houden, die meer geven dan van hen gevraagd wordt.
Het ligt voor de hand dit verval te noemen. Maar los zand is niet alleen een verlies. Zand dat los ligt, laat water door. Het kan verstuiven, maar ook nieuwe grond vormen. Wie er neutraal naar kijkt, ziet tegelijk iets negatiefs, iets neutraals en iets positiefs. De vraag is dan niet of we dit goed of slecht moeten vinden, maar hoe we ermee leren omgaan.
Dat begint met de vraag waar het zand vandaan komt. Mijn vermoeden is dat het een bijproduct is van iets waar de meesten van ons blij mee zijn: emancipatie.
Wat er is losgemaakt
Emancipatie betekent letterlijk: uit de hand van een ander genomen worden. In de Romeinse tijd werd een zoon of slaaf geëmancipeerd wanneer de vader of meester hem losliet. Het woord draagt dus altijd een losmaken in zich.
En er is veel losgemaakt. Wat je geloofde, werd niet langer bepaald door je geboorte. Met wie je trouwde en of je trouwde, werd een eigen keuze. Vrouwen kregen toegang tot studie, werk en eigen geld. Mannen werden losgemaakt uit de rol van kostwinner die geen twijfel mocht tonen. Wie anders liefhad dan de meerderheid, hoefde zich steeds minder te verstoppen.
Dat zijn geen kleine dingen. Ze zijn bevochten door vrouwen én mannen die de oude vanzelfsprekendheden niet langer vanzelfsprekend vonden. In de termen van Robert Pirsig was dit dynamische kwaliteit: de kracht die bestaande patronen doorbreekt omdat iets beters zich aandient, nog voordat precies te zeggen valt wat.
Vrij van, nog niet vrij tot
Erich Fromm maakte in Angst voor vrijheid een onderscheid dat hier veel verheldert. Er is vrijheid van iets: van dwang, van rollen, van verwachtingen die niet de jouwe zijn. En er is vrijheid tot iets: de vrijheid om zelf richting te geven en je zelf te verbinden. De eerste vorm krijg je door los te maken. De tweede kun je niet krijgen, die moet je zelf vormgeven.
Fromm zag ook dat de eerste vorm zonder de tweede zwaar valt. Wie losgemaakt is maar nog niet weet waartoe, voelt zich al snel alleen en machteloos. De oude band gaf niet alleen beperking, maar ook houvast.
Isaiah Berlin maakte in 1958 een vergelijkbaar onderscheid, tussen negatieve en positieve vrijheid. Negatieve vrijheid is vrij zijn van inmenging, willekeur of censuur. Positieve vrijheid is je eigen leven richting kunnen geven. De eerste is een voorwaarde voor de tweede, maar Berlin zag ook een gevaar: wanneer anderen gaan bepalen wat je "ware" vrijheid is, kan positieve vrijheid omslaan in dwang. Hij merkte bovendien op dat de meeste mensen een deel van hun vrijheid inruilen voor zekerheid, status of welvaart. Dat is precies de ruil die Fromm beschreef. Meer hierover in mijn blog over negatieve en positieve vrijheid.
Pirsig zegt iets vergelijkbaars in andere woorden. Dynamische kwaliteit opent de weg, maar wat zij vindt, moet worden vastgelegd in een nieuw statisch patroon: een gewoonte, een afspraak, een vorm die het gewonnene bewaart. Gebeurt dat niet, dan gaat de winst weer verloren. Los zand zou je zo kunnen zien als de tijd tussen die twee bewegingen. Het oude houdt niet meer en het nieuwe heeft zich nog niet gezet.
Dat geldt temeer nu veel van wat vroeger moeite kostte, binnen handbereik ligt. Antwoorden staan soms al klaar voordat we de vraag hebben gesteld. Ook dat is een vorm van vrijheid van. Maar het maakt de vraag waartoe we vrij zijn alleen maar dringender.
Twee verleidingen in de tussentijd
Een tussentijd is ongemakkelijk. Het is begrijpelijk dat mensen zoeken naar een uitweg uit dat ongemak. Ik zie er twee. Ze lijken elkaars tegendeel.
De eerste is teruggrijpen. Als het nieuwe nog geen vorm heeft, ligt het oude weer aantrekkelijk klaar: de vaste rol, de duidelijke hiërarchie, het verlangen naar een tijd waarin iedereen wist waar hij of zij stond. Fromm beschreef hoe mensen die de last van vrijheid niet dragen, die vrijheid soms vrijwillig weer inleveren. Dat gebeurt niet uit domheid, maar uit behoefte aan houvast.
De tweede is het zand met de handen bij elkaar willen houden. Wie ziet dat afspraken niet meer vanzelf worden nagekomen, kan proberen dat te compenseren door zelf extra betrokken te zijn: meer te geven, meer te regelen, meer verantwoordelijkheid op zich te nemen dan bij hem of haar hoort. Dat is goedbedoeld, maar het werkt zelden. Zand loopt tussen de vingers door. Wie het blijft vasthouden, raakt uitgeput.
Het los zand zelf staat voor afstand zonder nabijheid. Wie het met de handen bijeenhoudt, zoekt nabijheid zonder afstand. Wie teruggrijpt, ruilt allebei in voor een vorm die al vastligt. Geen van drie is fout. Het zijn reacties op hetzelfde ongemak.
Waarom geen ziener
Het zou nu voor de hand liggen te voorspellen welke nieuwe vorm zich zal aandienen. Dat doe ik liever niet. Als het leven iets leert, dan is het dat het anders loopt dan je verwacht. Dat klinkt als een dooddoener. Dat is het ook. Maar het is tegelijk een wijze conclusie, juist omdat ze zo vaak waar blijkt.
Pirsig zou eraan toevoegen dat dynamische kwaliteit zich per definitie niet laat voorspellen. Wie haar vooraf kan beschrijven, beschrijft al een statisch patroon. Pas achteraf zie je welke vorm zich heeft gezet. Wie nu al zegt hoe de nieuwe verbondenheid eruit moet zien, loopt het risico haar in de weg te zitten.
Wat dan wel? Misschien niet iets toevoegen, maar iets weglaten. De verwachting bijvoorbeeld dat het nieuwe op het oude moet lijken. Of de neiging om los zand meteen als verval te veroordelen, of juist alleen als bevrijding te vieren. Wie die twee oordelen even laat rusten, ziet misschien eerder waar zich al iets begint te vormen: in een kleine afspraak die wel wordt nagekomen, in een band die niet is opgelegd maar gekozen.
Emancipatie is dan geen eindpunt dat we bereiken, maar een beweging die we telkens opnieuw maken: losmaken en weer verbinden. Vrij van hebben we voor een groot deel bereikt. Waartoe we vrij zijn, is een vraag die niemand voor een ander kan beantwoorden. Misschien is dat ook precies de bedoeling.
Lees ook
- Los zand in de machine (op Animal Freedom): dezelfde vraag voor de dierenbeweging
- Verzadigd maar niet vrij
- Zonder liefde geen vrijheid, zonder vrijheid geen liefde